«Хэһэн ажалнай ехэ, хэгдээгүй юумэн үшөө ехэ»

Энэ һайндэрэй түүхэ үшөө I дүгээр Пётр хаанһаа һабагшатай. 1724 оной февралиин 8-да Орос гүрэн дотор эрдэм хүгжөөхэ тухай зарлиг абтажа, Эрдэмэй ба уран һайханай академи байгуулагдаһан юм. Совет үедэ апрелиин гурбадахи гарагай нэгэндэ энэ һайндэр тэмдэглэгдэдэг байгаа. Удаань 1999 оной июниин 7-до Эрдэм ухаанай һайндэр февралиин 8-да тэмдэглэхэ тухай зарлиг Оросой Юрэнхылэгшэ Борис Ельцин абаһан байна.

Энэ үдэртэ дашарамдуулан, Оросой эрдэмэй академиин Монгол орон, буддын шажан болон Түбэд орон шэнжэлдэг институдай Сибириин таһагай ахалагша мэргэжэлтэн, хэлэ бэшэгэй эрдэмэй доктор, доцент Бабасан Доржиевич Цыреновтэй уулзабабди.

– Сайн байна, Бабасан Доржиевич. Нэн түрүүн мэргэжэлтэ һайндэрөөртнай амаршалнабди. Буряадай эрдэмэй түүхэ тухай хэлэжэ үгыт даа.

– Манай Буряад Уласта эрдэмэй ажал хадаа 1922 оной июлиин 1-дэ эхилһэн гэжэ хэлэхээр. Энэ үдэр Буряадай эрдэмэй хороон байгуулагдаһан (ородоор – Бурятский учёный комитет). Эгээл энэ үдэрһөө эхилжэ, манай Буряад Уласта эрдэмэй ажал ябуулагдажа эхилһэн. Тиихэдэ Буряадай эрдэмэй хорооной түрүүлэгшэ Базар Барадин байһан юм. Санкт-Петербург хотодо дээдэ һургуули дүүргэһэн, олон талын бэлигтэй эрдэмтэн байһан: хэлэнэйшье, түүхыншье талаар.

1958 онһоо 1966 он болотор эрдэм шэнжэлэлгын эмхи Буряад-Монголой (Буряадай) ниитэ эрдэм шэнжэлэлгын хүреэлэн (БКНИИ) гэжэ нэрэтэй байһан юм. 1966 ондо Байгаали шэнжэлэлгын ба Ниитын эрдэмэй хоёр ехэ хүреэлэн байгуулагдаһан. Удаань тэрэ хоёрой үндэһэн дээрэ СССР-эй Эрдэмэй академиин Сибириин таһагай Буряад филиал түрүүшынхиеэ байгуулагдаһан. Тэрэ үеһөө мүнөө 60 жэл болохонь. Тиигэжэ манай Буряадай эрдэм шэнжэлэлгын ажал СССР-эй эрдэмэй системэдэ оруулагдаа. Гэбэшье 1922 онһоо хойшо манай эрдэмтэд, эрдэмэй хүреэлэн, тиихэдэ урдань байһан хороон СССР-эй академитэй ехэ эдэбхитэй ажал ябуулжа байгаа юм.

– Мүнөө сагта Буряадтамнай эрдэмэй ажал ямар байдалда байна гээшэб?

– Мүнөөнэй үе хараха болоо һаа, манай Буряад Уласта эрдэмэй табан хүреэлэн ажалаа ябуулна. Монгол орон, буддын шажан болон Түбэд орониие шэнжэлэлгын хүреэлэн, Буряадай байгаали ашаглалгын хүреэлэн, Туршалгата болон юрэнхы биологиин хүреэлэн, Физикын хүреэлэн, Геологиин хүреэлэн. Эдэ табан хүреэлэнгүүднай бүхы эрдэм шэнжэлэлгын гол һалбаринуудые эзэлнэ.

Манай улас малтамал нөөсэнүүдээр ехэ баян гэжэ мэдэнэбди. 1941-1945 оной Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай үедэ СССР-эй танкнуудта Зэдын комбинадта малтажа буйлуулагдаһан вольфрам, молибденые буладтай холижо, ехэ хатуу булад хуяг зохёоһон байна гэжэ булта мэдэнэбди.

Тиихэдэ Юрэнхы болон туршалгата биологиин хүреэлэндэ суута Байгал далайгаа, байгаалияа ариг сэбэрээр, зүбөөр ашаглаха талаар шэнжэлхы ажал ябуулжа байдаг. Гэхэтэй хамта Байгалай уһан соонь амидаржа байһан амитад, загаһадые шэнжэлдэг, тойроод байһан байгаалиин бүхы орёо-орёо асуудалнуудые шиидхэхэ ажал ябуулдаг. Гансашье Буряад Уласай бэшэ, харин мүн Эрхүүгэй, Үбэр Байгалай хизаарай, Монгол ороной байгаали эрдэмтэд шэнжэлдэг. Түбэд эмнэлгын таһаг энэ хүреэлэнгэй бүридэлдэ үни урданһаа хүдэлдэг юм. Мүнөө түбэд эмнэлгын шэнжэлгэнүүдые бүхы дэлхэйдэ угтан абажа байдаг, ехэ дээгүүр сэгнэгдэдэг.

Физикын хүреэлэн тиимэшье үнинэй бэшэ. Анхан Буряадай эрдэмэй түбтэ багахан таһаг байһанаа, мүнөө аминдаа хүреэлэн болонхой. Эрдэмтэднай ганса Буряадтаа ажалаа ябуулдаг бэшэ, харин бүхы дэлхэйн, Оросой хэмжээндэ эрдэм шэнжэлгын ажал эрхилдэг юм.

Тиихэдэ Монгол орон, буддын шажан болон Түбэд орониие шэнжэлэлгын хүреэлэн хадаа Буряадай эрдэмэй эхин гуламта болоно. Буряад арадай, Буряад Уласай, Түб Азиин түүхэ хэлэ, арадай аман зохёол, уран зохёол, ниигэм, гүн ухаан, буддын шажан шэнжэлхэ ажал ябуулагдадаг. Хэлэ бэшэгэй таһаг Буряадай эрдэмэй бии бололгодо эхиниинь боложо үгөө гэжэ хэлэхэ ёһотой.

Мүнөө дээрээ манай Буряад Уласай энэ табан хүреэлэндэ Оросой гурбан академик ажалаа ябуулна. Тиихэдэ нэгэ эрдэмтэмнай (дүрбэдэхинь) наһанайнгаа амаралтада гаранхай. Мүнөө хүдэлжэ байһан, наһанай амаралтадашье гараһан хүнүүдтэй тоолохо болоо һаа, хэдэн зуугаад эрдэмэй докторнууд бии. Эрдэмэй кандидадуудай тоо мянганһаа үлүү гаранхай. Эдэмнай ганса манай хүреэлэндэ бэшэ, харин бүхы дээдэ болон мэргэжэлэй дунда һургуулинуудта хүдэлдэг зонтой хамта. Бүхы Оросой, дэлхэйн эрдэмтэдтэй ехэ нягта холбоотой, һонирхолтой, урагшатай, ехэ һонин, эрдэмэй шэнэ баримтануудые нээжэ, шэнжэлжэ байна гэхэдэ, алдуу болохогүй.

– Хэлэ бэшэгэй талаар асуудалнууд дээрэ тогтоёл даа.

– Хэлэ бэшэгэй талаар асуудал эгээл хүндүүлхэй. Буряад араднай, илангаяа залуу үетэн буряад хэлэеэ мэдэнэгүй, мартажа эхилэнхэй. Жэлһээ жэлдэ түрэл хэлэеэ мэдэхэгүй зон олон боложол байна. Тиихэдэ энэ талаар манай Засагай газар, Болбосоролой болон эрдэм ухаанай яаман ажалаа эдэбхитэй ябуулна. Засагай газарта ниигэмээ хүмүүжүүлхэ, түрэл хэлэеэ мартангүй ябаха шухала гэжэ ойлгууламжын ажал эрхилдэг. Болбосоролой болон эрдэм ухаанай яаманай дэргэдэ Буряад хэлэ сахин хүгжөөлгын түб, «Бэлиг» хэблэл эдэбхитэй ажалаа ябуулна. Тодорхойлбол, Яндекс оршуулагшые бүридхэнэ. Энэ ажалай түрүүшын туршалгата хэлбэринь ашаглагдажа эхилэнхэй. Хэлэеэ һайнаар мэдэхэ хүнүүд, багшанар, сэдхүүлшэд хэр зүбөөр тэрэ хэрэгсэл оршуулнаб гэжэ хараха аргатай.

Тиихэдэ манай таһаг бүри юрэнхы, олониие хараалһан асуудалнуудые шиидхэжэ байдаг. Гэбэшье буряад хэлэнэйнгээ хүгжэлтэдэ горитой хубитаяа оруулдаг. Жэлһээ жэлдэ бидэ буряад хэлэнэй толи бэшэгүүдые бэлдэжэ хэблэдэгбди.

Толи хэблүүлхэ гээшэ хүндэ, ажал ехэтэй юм. Жэшээнь, 2006-2008 онуудта хэблэгдэһэн буряад-ород толидо 60 гаран мянган үгэ оронхой. Толи зохёоходоо, эрдэмтэд байһан үгэнүүдые суглуулаад, саарһан дээрэ гаргахадаа, толи болгожорхидог гэжэ зарим зон һанадаг. Тиимэ бэшэ юм ааб даа, үгэ бүхэн өөрын удхатай, найруулгын талаһаа өөрын онсо шэнжэтэй: бэшэгэй гэхэ гү, али номой хэлэн, нютаг үгэнүүд, тэрэнэй хажуугаар ниигэмэй өөрын аялга байха (жаргон, бэлин үгэ). Тиимэһээ үгэнүүдые бүхы талаһаань харадаг, шэнжэлдэг гээшэбди. Эрдэмтэн, толи зохёогшо хүн хэлэеэ ехэ һайнаар мэдэхэ ёһотой.

Бүхы хэблэгдэһэн буряад уран зохёол, зуун жэлһээ үлүү толилогдодог «Буряад үнэн» (анхан «Буряад-Монголой үнэн» байһан), «Байгал» сэдхүүл болон бусадшье хэблэлнүүдые бултыень уншажа, хэлэнэйнь баялигые элирүүлжэ, үгын удха тодорхойлжо, толи зохёохо арга бии. Һүүлшын «Буряад-ород толиие» эмхидхэн зохёогшо, профессор Лубсан Доржиевич Шагдаровайда гэртэнь хэдэн зуун хэһэг «Буряад үнэн» сонин, «Байгал» сэдхүүл ябталаатай байгша һэн. Тэндэһээ хэрэгтэй мэдээсэлээ, үгэнүүдээ хайшалан гү, али буулган бэшэжэ абадаг һэн.

– Мүнөө танай хүреэлэндэ ямар ажал ябуулагданаб? Тодорхойгоор хэлэжэ үгыт даа.

– Хэдэн арбаад жэл соо бэлдэгдэжэ байһан «Буряад хэлэнэй тайлбари толи» 2022 онһоо хэблэгдэжэ эхилэнхэй. Мүнөө гурбадахи ботинь гараа. Анха түрүүшынхиеэ манай Буряадта тайлбари толи хэблэгдэжэ байна гээд хэлэлтэй. Энээнһээ урид 1992 ондо тобшо тайлбари толи гараа, 2005 ондо буряадуудай урданай һуудал байдал тухай толи хэблэгдээ һэн.

«Буряад хэлэнэй тайлбари толи» хадаа академическэ толи гэжэ тоологдодог. Гэбэшье удаадахи ботидо нилээд ехэ материал суглараад байна гэжэ эмхидхэн байгуулагша, манай дарга доктор Екатерина Владимировна Сундуева хэлэнэ. Буряад-ород толи хэблүүлхэдэ, эрхилэгшэ байһан хадаа би тэрэниие ойлгоноб. Юуб гэхэдэ, буряад хэлэндэ Х үзэгөөр эхилһэн үгэнүүд бүхы үгын һангай гушаад хуби болодог. Энэ эгээн олон үгэтэй үзэг гэжэ тоологдодог. Жэшээнь, ород хэлэндэ п, р, с үзэгүүдээр эхилһэн үгэнүүд олон. Теэд тэндэмнай өөрын оньһотой, үгын урдахи по-, пере-, раз-, рас- гэхэ мэтэ приставкаһаа боложо, тэрэ үзэгүүдтэ үгэнүүд олошордог. Хэлэнэй баялигһаа бэшэ, үгын бии болохо аргаар үгэнүүд олон болошоно. Харин манай буряад хэлэндэмнай Х үзэгөөр эхилһэн ниитэ монгол арадуудай нөөсэдэ ородог, жэнхэни, ёһото буряад үгэнүүд тон олон. Тиимэһээ 4-дэхи ботимнай томохон хэмжээнэй болохо гэжэ һанагдана.

Гэхэтэй хамта 1962 онһоо дахяад хэблэгдээгүй байһан «Буряад бэшэгэй дүрим» шэнээр хэблэгдэн, 2009 ондо гараа һэн. 2023 ондо тэрэнээ дахин шэнэлжэ хэблээбди. Эндэ юун шэнэлэгдээб гэхэдэ, совет үеын жэшээнүүд шэнэ үеынхеэр һэлгэгдээ, зарим дүримүүд тодорхойлогдоо.

Жэшээнь, Россиин гэжэ үгэдэ хамаанай падежэй -н залгалта нэмэхэдээ, Россин гээд богони и бэшэгдэдэг һэн. Мүнөө һүни – һүниин г.м. үгэнүүдтэй адли болгожо, үхибүүдэй тархи эрьюулхэгүйн тула, нэгэ янза болгожо, сохилтотой и-гээр һүүлтэһэн абтаһан үгэнүүд булта -иин залгалтатай болгогдоо.

«Буряад хэлэнэй зүб бэшэлгын толи» Константин Михайлович Черемисов 1962 ондо зохёоһон байна. Тэрэ гэһэнһээ хойшо дахин хэблэгдээгүй байһан «Буряад хэлэнэй зүб бэшэлгын толи» 2024 ондо шэнэлжэ хэблэлдэ гаргаабди. Ямаршье толи хадаа урид хэблэгдэһэн толи дээрэ үндэһэлдэг. 1962 онһоо хойшо шэнэ үгэнүүдшье олон болоо, дүримүүдшье хубилаа. Энэ толидо 40 гаран мянган үгэ ороо гэжэ хэлэхээр.

Шэнэ толи хэблэхэдээ, 1962 онойхиие дууряагаад, шэнэ үгэнүүдэй нэмэлтэтэйгээр толилоо бэшэбди. Энэ бүтээл шэнэ маягтайгаар зохёогдоһон байна. Жэшээнь, буряад хэлэндэмнай орёо, бүридэмэл үгэнүүд – байгаалиин, амитадай, ургамалай нэрэнүүд г.м. – ехэ элбэг гээшэ ааб даа. Жэшээнь, үхэр нюдэн, нохойн хоншоор гэхэ мэтэ. Эдэ үгэнүүдые аминдань гаргажа табиһан байнабди. Бэшэлгэдэшье, хэлэ заалгадашье ехэ туһатай байха гэжэ би бодоноб.

Тиихэдэ хослон гү, али ородоор хэлэхэдэ, паарна хэрэглэлгэ буряад хэлэндэ ехэ дэлгэрэнги. Тэрэ үгэнүүдэй урда тээнь одохон (*) табижа, энэ үгэмнай паарна хэрэглэгдэдэг юм гэжэ тэмдэглээбди. Тиихэдэ бултанай мэдэһээр, к, т хашалганаар һүүлтэһэн абтаһан үгэнүүдые падежээр хубилгахада гү, али олоной тоодо табихада, һүүлшынгээ к, т хашалгануудые г, д болгодог, к, т үзэгүүдые һүлэмхихэн зурлаагаар (|) илгаад, саашань ямар залгалтатай байхаб гэжэ зааһан байнабди.

– Тиихэдэ танай үдэр бүриин ажал ямар гээшэб?

– Манай үдэр бүриин ажал хадаа өөрын түсэбтэй. Монгол арадуудые шэнжэлдэг хүреэлэн хадаа ганса буряад хэлэеэ шэнжэлээд дүүрэшэдэг бэшэ, буряад хэлэеэ бүхы монгол туургата арадуудай хэлэнүүдэй дунда һуурииень хараалан, шэнжэлгэнүүдээ ябуулдагбди. Тиихэдээ монгол хэлэндэ ямар хубилалтанууд, шэнэлэлтэнүүд боложо байнаб гэжэ ажаглажа, нютагай аялгануудые шэнжэлжэ, зэргэсүүлэн харадагбди. Фундаментальна, жэнхэни эрдэмэй ажал ябуулхынгаа хажуугаар, ниитэдэ хэрэгтэй практическа ажалнуудые хэнэбди. Дүримүүдые зохёон байгуулнабди, толинуудые хэблэнэбди.

Манай таһагта ниигэмэй талаһаа хэлэ шэнжэлхэ ажалые хоёр эрдэмтэн ябуулна. Энэ ехэ һонирхолтой. Илангаяа мүнөө үеын буряад хэлэнэй байдалтай холбоотой. Хэдэн жэл болоод лэ, хүнүүднай хэлэеэ хэр мэдэнэ гээшэб, хэр хурдан алдажа байна гээшэб, али шэнээр һэргэжэ байна гү г.м. шэнжэлэлгэнүүдые эрдэмтэднай ябуулдаг. Саашадаа гүрэнэй хэлэнэй түрын бодолгодошье, манайшье ажалда энэнь ехэ туһатай байха. Юундэб гэхэдэ, жэшээнь, үбшэлһэн хүниие эмшэлхэдээ, түрүүн бэеын халууень хэмжэһэндэл адляар, хэлэнэй байдал шэнжэлхэдээ, эдэ эрдэмтэднай «хэмжүүрээрээ» хэлэмнай ямар байдалда оронхойб гэжэ шэнжэлгын ажал ябуулна. Энээнһээ уламжалан, саашанхи ажал ябуулгаяа түсэблэхэ аргатайбди.

– Хэлэ шэнжэлэлгын талаар танай ажалай түсэбүүд ямар гээшэб?

– 1962 он буряад хэлэндэ үршөөлтэй жэл байгаа гээд хэлэхээр. Гэбэшье тэрэ үеһөө хойшо «Буряад хэлэнэй грамматика» шэнээр хэблэгдээгүй. Мүнөө шэнээр зохёохо саг ерэнхэй. Мэдээжэ профессор Лубсан Доржиевич Шагдаров шэнэ грамматика зохёолгын үүдэ нээжэ, «Буряад хэлэнэй академическэ шэнэ грамматикын асуудалнууд» гэһэн ном 2013 ондо хэблэһэн байна. Энэ ном дотор буряад хэлэнэй юумэнэй болон тэмдэгэй нэрын, дахуул үгэнүүдэй г.м. онолой талаһаа дэлгэрэнгыгээр тайлбарилагдан үгтэнхэй. Теэд энэ хадаа ёһото, академическэ грамматика бэшэ. Эдэ асуудалнуудыень шиидхэхэ талаар ямар эрдэмтэд юу бэшэһэн байгааб, өөрынгөө һанамжа тэдэнэй һанамжа дээрэ үндэһэлэн, зарим тээгээ зүбшөөн, зарим тээгээ буруушаан, энэ номдо хэблэһэн байна. Тиимэ практическа шэглэлтэй ажал ябуулагдажа байна.

Мүнөө манай таһаг 2026 онһоо «Монгол туургата арадуудай хэлэнэй хубилжа бага үе сагта хүгжэлтэ» гэһэн түсэл эхилэнхэй. Энэ түсэл соогоо фундаментальна, академическэ бүхы асуудалнуудые шиидхэхын хажуугаар баһал практическа ажал ябуулна гээшэбди.

Гэхэтэй хамта, мүнөө болотор буряад хэлэнэй адли удхатай үгэнүүдэй толи хэблэгдээгүй байна. 1997 ондо Нима Будаевич Дугаров һургуулида хэрэглэхэ багахан толи хэблэһэн юм. Бүри дэлгэрэнгыгээр, тайлбаритайгаар шэнэ толи зохёогдохо ёһотой. Юуб гэхэдэ, адли удхатай үгэнүүд өөрын баһал нэгэ онсо нюусатай байдаг. Жэшээнь, халуун, дулаан, бүлеэн гэжэ гурбан үгэ абаа һаатнай, булта ямар бэ даа бодосой гү, али юумэнэй халуун, хүйтэниие харуулна. Эдэ үгэнүүдые газар, уһан гэжэ үгэнүүдтэй хэрэглэжэ болоно: «Угаалдаха гэхэдэмни, уһан арайл бүлеэхэн байба». Агаар оршондо баһал хабаатайгаар хэлэжэ болохо, газаа халуун, мүнөөдэр дулаан г.м., тиигэбэшье агаар бүлеэн гэжэ хэлэхын аргагүй. Юуб гэхэдэ, адлирхуу удхатай үгэнүүд удхынгаа талаар ондоо үгэнүүдтэй холболдохо онсо нюусатай байдаг. Тэрэниие тайлбарилжа хараха ёһотой.

Жэшээнь, бүдүүн, зузаан гэһэн тэмдэгэй нэрэнүүдые хараха болоо һаа, бүдүүн гээшэ гонзогор, түхэреэн түхэлтэй юумэндэ хабаатай. Хабтагар байхадань, зузаан гэнэбди: зузаан ном, шэрдэг. Тиихэдээ тарган гэхэдээ, амитан тухай хэлэнэбди. Тарган мал, тарган гахай г.м.. Хүнүүдые тарган гэхэдэ таагүй, шүүмжэлһэн удхатай болоно. Хүниие бүдүүрээ, маряажаа гэжэ хэлэжэ болоно. Наһатай болохые хүгшэрхэ (эхэнэрнүүд тухай), үтэлхэ (эрэшүүл тухай) гэдэг. Тиимэ удхын, хэрэглэлгын олон өөрын нюусанууд гаража ерэдэг.

Харша удхатай үгэнүүдэй толи зохёохо һанаан байна. Юуб гэхэдэ, адли ба харша удхатай хоёрнай батарейн хоёр заха шэнги (+ ба –), бэе бэегүй байжа шадахагүй.

Мүнөө минии эхилһэн ажал «Монгол туургата арадуудай хэлэнүүдэй илгаатай үгэнүүдые элирүүлгэ» болоно. Жэшээнь, нэгэ хэлэнэй нютагай аялгануудай зэргэсүүлһэн толи (диалектологический словарь) байдаг, тэрэмнай үгын һангай талаар илгаа элеэр харуулдаг. Буряад хэлэндэмнай иимэ бүтээл үгы.

Тиихэдэ манай таһагта баһал буряад хэлэнэй синтаксис, буряад болон бүхы монгол туургата арадуудай хэлэнэй аялга (интонаци) шэнжэлэгдэнэ. Ямар аялгатайгаар хүнүүднай хоорондоо харилсана гээшэб гэжэ ехэ үргэн шэнжэлэлгэнүүд ябуулагдана.

Гэхэтэй хамта, буряад хэлэндэ, буряад хэлэ шэнжэлгэдэ, заалгада ехэ туһатай түсэл манай эрдэмтэд ябуулна. Тэрэ хадаа буряад хэлэнэй сахим корпус болоно. Бүхы хэблэгдэһэн уран зохёолой бүтээлнүүд, сэдхүүлдэ хэблэгдэһэн бүтээлнүүд үгэ үгөөрнь һалган, энэ корпусто оруулагдадаг. Мүнөө корпуснай гурбан сая шахуу үгэтэй болоод байна. Жэшээнь, – гэр гэжэ үгэ тухай шэнжэлэлгэ ябуулхадаа, илангаяа толи зохёогшод, тэрэниие корпусто үзэхэдэнь, 10 гаран мянган хэрэглэлгэ гаража ерэдэг. Х. Намсараевай, Ж.Тумуновай зохёолнууд соо гэр ямар удхатайгаар хэрэглэгдэнэб, ямар үгэтэй холболдоноб, ямар үгэтэй холболдоногүйб гэхэ мэтэ элиржэ гарадаг.

Мүнөө болотор ехэнхи зон энэ ажалай удха шанарыень ойлгодоггүй. Тэрэмнай гартаа барихаар бэшэ, таг дээрэ табяатай номууд бэшэ ха юм. Энэмнай мэдээсэлэй технологиин талаһаа шэнжэлгын түрүү бодолтой ажал гээшэ.

– Энэ ехэ ажал ябуулха гээшэ хүнэй хүсэл, хүсэн, оролдолго болоно ха юм даа. Хэды хүн хэлэ шэнжэлгын ажал ябуулна гээшэбта?

– Оройдоол 11 хүмди. Манай эрдэмтэдэй дунда наһан 50 гаран болонхой, жараад боложо байна. Хэдыхэн саг болоод, наһанайнгаа амаралтада гарахаар боложо байһан хүнүүд, заримашуулнай гараадшье хүдэлжэ байна. Эгээ наһатаймнай – 75-тай, эгээл залуумнай – 45-тай. Гэбэшье 11 хүн сооһоомнай 6 доктор, 5 эрдэмэй кандидат. Хүреэлэн соо хараха болоо һаа, эгээ олон докторнуудтай таһаг.

Залуушуул дуталдана. Ехэ һургуули түгэсхэгшэ 20-30 хүн сооһоо 1-2 лэ эрдэмтэн болохо хүн элирдэг. Һүүлэй үедэ залуушуул эрдэм шэнжэлэлгын һалбарида орохо ехэ дурагүй болонхой: аспирантын тэдхэмжэ ехэ бага, энэ хадаа гол шалтагуудай нэгэн.

Түрэл хэлэндээ дуратай һаа, хэлэеэ шэнжэлхэ хүсэлтэй һаа, манай хүреэлэндэ ерэгты, аспирантурада орогты гэжэ оюутадые, тэдэнэй гэртэхинииень уряалха байнаб.

Тиигэбэшье манай суг хүдэлдэг нүхэд амжалтатай ажалаа ябуулна. Хэһэн ажалнай ехэ, хэгдээгүй юумэмнай үшөө ехэ байна. Хамсыгаа шуужа, арадтаа хэрэгтэй ажалаа эрхим ябуулжа, туһатай бүтээлнүүдые зохёохо зорилго урдаа табижа ябаха ёһотойбди.

Буряад Уласай, Оросой Холбоото Уласай бүхы эрдэмтэдые Эрдэм ухаанай баярта үдэрөөр амаршалжа, ажалдаа амжалтатай, гэр бүлэдөө жаргалтай, элүүр энхэ ябахыень үнэн зүрхэнһөө хүсэнэб.

– Манай асуудалнуудта харюусаһандатнай баяр хүргэе!