Этигэлэй Хамбын мүнхэрэлгэ

Даши-Доржо Этигэлов Үлзы-Дободо (мүнөөнэй Ивалгын аймагай Оронгоһоо холо бэшэ) 1852 ондо түрөө һэн.

Эжы абаяа эртэ алдаһан хүбүүн хажуудахи Ошор-Булаг нютагта Ринчин, Надмит Батобазаровтанай хони табан жэл тухай адуулаа. Балшар бага наһанһаа тэрэ зан абаряараа илгардаг байгаа. Эрдэм номтой болохо зорилго урдаа табяа. Түрэл нютагһаа гурбан зуун модо зайтай Анаагай дасанда хүрэжэ, 23 жэлэй туршада будаадын шажанай һургаал шудалаа.

Хасаг уг гарбалтай Этигэлов хубараг болоошье һаа, сэрэгэй алба дүүргэхэ уялгатай байгаа. Тиимэһээ Анаагай дасанай шэрээтэ Хойто ламбагай сэрэгэй албанһаа Даши-Доржые сүлөөлхын тулада гүрэнэй һанда түлбэри түлэхыень зондоо, жиндагуудтаа хандаһан байна. Энэ бага бэшэ түлбэри 15 жэлэй туршада түлэгдэжэ, Этигэлов һуралсалаа үргэлжэлүүлхэ аргатай болоо. Бурхан багшын һургаал гүнзэгыгөөр шудалжа, гэбшын, удаань габжын дамжаануудта гараа. Удаадахи жэлнүүдтэ Сүүгэлэй ба Тамчын дасануудта эрдэмээ түгэс болбосоруулжа, анагааха ухаанай үндэһэн эрдэм мэдэсэтэй болоо. Тэрэ 1898 ондо нютагайнгаа Янгаажанай дасанда бусажа, будаадын шажанай гүн ухаа (шойро) багшалжа, нэгэ доро Согшон дуганай гэсхы ламын уялга дүүргэжэ байгаа. Этигэлов 1904 ондо Янгаажан дасанай шэрээтээр томилогдоо.

Тиигэһээр байтар, Орос гүрэндэ хэсүү саг тохёолдоо. Ород-япон дайн эхилжэ, буряад хасагууд олоороо хабаадуулагдаа. Дайнай үедэ унаһан хасагуудые, илангаяа Янгаажанай дасанай дайшалхы буян үйлшэдэгшэдые хүндэлжэ, Шойрын, Диваажанай дугануудые бодхоожо эхилээ һэн. Этигэлов өөрөө жэшээ харуулжа, бүхы зөөриеэ – 15 мянган түхэриг барилгада хандиблажа, жиндагуудай хандиб үргэлгөөр горитойхон мүнгэ суглуулаа. Тэрэ һүзэгшэдэй дунда гэгээрүүлгын болон эмшэлхэ ажал ябуулгада ехэ оролдолго гаргадаг байгаа.

1911 оной хабарай эхин һарада Тамчын дасанда Хамба ламын тушаалда дэбжүүлэгдэһэн арбан ламанар сооһоо Даши-Доржо Этигэлов һунгагдажа, Зүүн Сибириин будаадын шажантанай XII дугаар Бандида Хамба ламаар февралиин 13-да баталагдаа. Дэлхэйн нэгэдэхи дайнай эхилхэдэ, буряад хасагууд фронтдо мордоо. Бандида Хамба ламын үүсхэлээр Дээдэ-Үдэ хотодо 120 санаартанһаа болон һүзэгтэнһөө бүридэһэн «Бүгэдэ Буряадай бүлгэм» байгуулагдаа. Тус бүлгэм фронтдо туһалха 130 мянган түхэриг суглуулаа, тэрээгээрээ эдеэ хоол, хасаг хубсаһа, эмнэлгын хэрэгсэлнүүдые абажа эльгээгээ. Тиигээд фронтын дэргэдэ 30 мянган түхэригөөр госпиталь байгуулха хэрэг ударидаа. Кенсур Хамба (урдахи Хамба лама) Чойнзон Иролтуев түрүүтэй эмшэ ламанар фронтовой госпитальнуудта ошожо, шархатаһан хасагуудые эмшэлдэг болоо. Этигэлов 1915 ондо бүхы дасангуудаар ябажа, мүнгэ суглуулха хэмжээ ябуулга эмхидхээ. Суглуулагдаһан мүнгөөр амин шухала эд бараан худалдан абтагдажа, Сагаалганаар фронт шадархи госпитальнуудта эльгээгдээ. Эдэ дэмбэрэлтэ хэрэгүүдэйнгөө түлөө Этигэлов 1915 ондо Монголой гүрэнэй дээдын шагнал болохо Ошор Эрдэниин орденоор шагнагдаа.

1916 ондо олон буряадууд ара талын ажалнуудта татагдаа. Дайнда ошоһон зондо, мүн шархатаһан, байлдаануудта унаһан зоной гэр бүлэнүүдтэ туһалһан онсо ажал хэһэнэйнгээ түлөө Бандида Хамба лама Ородой Гэгээн Аннын 2-дохи шатын орденоор шагнагдаа һэн. 1917 оной июль һарада Тамчын дасанда үнгэргэгдэһэн Бүгэдэ Буряадай хоёрдохи хуралдаанда Этигэлов тэрэнэй түрүүлэгшээр һунгагдаа бэлэй. 1917 оной сентябрь һарада Этигэлов Бандида Хамба ламын тушаалһаа өөрөө буужа, Янгаажанайнгаа дасанда бусаа һэн.

Даши-Доржо Этигэлов гүн ухаанай дээдэ шатые барижа ябаа. Богдо Зонхобын «Дэмбэрэл додба» гэһэн бүтээл дээрэ үндэһэлэн, Хооһон шанарые үргэнөөр, гүнзэгыгөөр шэнжэлжэ, Хооһон шанарые — бүхы үзэгдэлнүүдэй Агуу Бодото байдалые сэхэ ойлгосодо хүрэһэн байна. Тиихэдэ түбэд эмнэлгэ, эмнэлгын арганууд, эмэй зүйлнүүд тухай «Жор» гэһэн ехэ ном тайлбаритайгаар бэшэһэн байна. 38 наhанhаа эхилээд, наhанайнгаа эсэс болотор ламанарай гуйлтаар будаадын шажан тухай таби гаран ном бэшэhэн юм.

Монголой хубисхалай һүүлдэ, 1921 оной хуушаар Монголһоо бусажа ябаһан Санид Хамба лама Агван Доржиевтай Даши-Доржо Этигэлов уулзаа. Этигэлов Доржиевта иигэжэ хэлээ һэн: “Шинии эндэ бусажа ерэһэншни гайтай. Тэдэнэй гарта ороболшни, тэдэ шамайе амиды орхихогүй». Зүблэлтэ засагтай хөөрэлдэхэеэ эрмэлзэжэ ябаһан Агван Доржиев харюудаа: “Юундэ өөрөө эндэһээ ябанагүйбши?” – гэжэ һураа. Этигэлэй багша: “Намайе абаха сагтань үгы болохоб”, – гэжэ харюусаа. Тиихэдэ Агван Доржиев Ленинтэй, Луначарскиитай нэгэнтэ бэшэ уулзажа, Бурхан багшын һургаалнуудтай марксизм-ленинизмын һургаал тон дүтэ, нэгэ үндэһэтэй гэжэ ойлгуулхые оролдоһон. Мүн лэ ламанарые шэнэ байдалда дадажа, шэнээр ажаябуулгаяа эрхилхые уряалһан юм. Зүблэлтэ засаг хэзээдэшье будаадын шажантай эбсэхэгүй гэжэ Этигэлэй хамба ойлгожо байгаа.

Мүнхэ түрэлдөө

75 хүрэһэн Этигэлэй багша 1927 оной июниин 15-да шабинараа суглуулжа, забилжа һуугаад: «30 жэлэй үнгэрхэдэ айлшалжа, таанар минии бэеые харахат. 75 жэлэй үнгэрхэдэ, арад зондоо бусахаб», - гэһэн иимэ заабари үгөө һэн. Удаань тэрэ “Һуга Намша” – наһа бараһан хүндэ һайн һайханиие хүсэһэн тусхай зальбарал уншахыень гуйһан юм. Шабинарынь амиды багшынгаа урда уншахаяа зүрхэлөөгүй. Тиихэдэнь багша өөрөө энэ зальбарал уншажа эхилээ; аажамаар шабинарынь даган уншажа эхилээ. Тиигэжэ будаадын шажанай номнолоор Даши-Доржо Этигэлов гүн бисалгалай байдалда байхадаа, нирваанда ороо һэн. Тэрэниие забилжа һууһан зандань хуша модон хуурсаг соо залажа, Хүхэ-Зүрхэн гэжэ дободо хүдөөлүүлһэн юм.

1955 ондо ехэ ган гасуур боложо, хүдөө зондо ехэ хүндэ байдалай ушарһанһаа, захилай ёһоор хүлеэнгүй, XVII дугаар Бандида Хамба лама Лубсан-Нима Дармаевай ударидаһан бүлэг ламанар Хүхэ-Зүрхэнһөө Хамба ламын бэетэй хуурсагые нюусаар гаргаа. Тиигэжэ амар амгаланай ёһолол бүтээгээд, хубсаһыень һэлгээд, бумхандань бусаагаа. Удаань 1973 ондо XIX дүгээр Бандида Хамба лама Жамбал-Доржо Гомбоев ламанартаяа Хамба лама Этигэловые мүн лэ бараалхажа, бэеынь аюулгүй байһые баталаа.

2002 оной сентябриин 7-до Ивалгын аймагта ажаhуугша наян наhатай Амгалан Дабаевич Дабаев XXIV дүгээр Бандида Хамба лама Дамба Аюшеевтэ Этигэлэй багшын Хүхэ-Зүрхэн нютагта байhан газарые заажа үгөө. Сентябриин 10-да Бандида Хамба лама Дамба Аюшеев бүлэг лама санаартантай хамта Этигэлэй Хамба ламын хуурсагые үргэжэ, хэрэгтэй ёһолол бүтээгээд, эрдэнитэ бэеыень Ивалгынгаа Хамбын хүреэндэ дамжуулһан байна. Тиигэжэ арад зон XII дугаар Бандида Хамба лама Даши-Доржо Этигэловэй хэтэ мүнхын байдалда ороһон эрдэнитэ бэедэ шүтэн мүргэхэ аргатай болоо бэлэй.

2008 оной октябриин 31-дэ Этигэлэй Хамба ламын ордониие рамнайлха ёһолол үнгэргэгдөө. Гэгээн багшын эрдэнитэ бэе байрадаа заларжа, һуурияа эзэлээ.

Гэгээн багшын бэеые шэнжэлгэ

Эрдэмтэд XII дугаар Бандида Хамба ламын үмхиршэгүй бэеын үзэгдэл шэнжэлхэ эрхэтэй болоо. Буряадай будаадын шажанай дээдын засаг баригшадай зүбшөөлөөр эрдэмтэд мүнөө үеын хэрэгсэлнүүдээр 75 жэлэй саада тээ наһа бараһан хүнэй гайхамшагта бэеые ехэ наринаар шэнжэлээ.

Шэнжэлгэнүүдые ударидаһан Оросой Холбоото Уласай габьяата эмшэн, профессор Виктор Звягин сурбалжалагшын: “Лама амиды гэжэ хэлэхэ аргатай гүбди? - гэһэн сэхэ асуудалда: - Үгы. Бэеын температура 20 градусһаа доошоо байбал, үхэлэй үнэн тэмдэг болоно”, - гэжэ харюусаа һэн. Теэд хуурсагайнь нээгдэхэдэшье, мүнөөшье үхэһэн хүнэй үнэр үгы. Бэе махабадынь амиды хүнэй шэнжэтэй гэжэ элирүүлһэн байна. Бэень хүлэржэ, шэгнүүрынь нэмэжэ, хорожошье байдаг. Түрүүшын хэдэн жэлнүүдтэ жэлдээ 2 кг хүрэтэр нэмэдэг байгаа. Илангаяа олон зоной мүргэхэдэ, элитээр хубилдаг, хүлэрдэг. Зургаан жэлэй туршада шэгнүүрынь 10 кг хүрэтэр дээшэлээ һэн. Хамба лама Дамба Аюшеевэй зарлигаар 2005 онһоо хойшо Этигэловэй бэеын бүхы анагааха ухаанай болон биологическа шэнжэлгэнүүд болюулагдаа. Тиихэдээ XII дугаар Бандида Хамба ламын эрдэнитэ бэеые харагшаар, захяа заабаринуудыень дамжуулжа байхаар Бимба лама томилогдоо.

2005 ондо Этигэлэй багшын түрэhэн Yлзы-Добо нютагта бадаржа байһан эм домто аршаан элирүүлэгдэээ. Тэндэ XII дугаар Бандида Хамба ламада зорюулагдаhан субарга бодхоогдоо. Будаадын шажанай «Үлзытэ аршаан» һүзэгшэдэй мүргэлэй түб болонхой.

2013 оной апрель һарада Оросой Холбоото Уласай Юрэнхылэгшэ Владимир Путин XII дугаар Бандида Хамба ламатай хоёр дахин золгобо гэжэ олондо мэдээсэгдээ һэн.