Сагаан һарын гол удха бү алдая

Энэ ехэ һайндэрые республикын бүгэдэ зон үргэлжэ үнгэргэдэг болоһониинь баясамаар. Теэд Сагаан һарын гол удха шанар зарим нүхэд, тэрэ тоодо зарим эрдэмтэд хүсэд дүүрэн сэгнэнэгүй гээшэ гү гэжэ һанамаар болодог. Илангаяа радио, телевиденеэр Сагаалганиие сагаан эдеэнэй дэлбэржэ байһан хаһа, тиимэ дээрэһээ энэ haра сагаан һара гэжэ нэрэтэй гээд хэлсэдэг байна. Энээниие би буруушааха, өөрынгөө һанамжа дуулгаха хүсэлэнтэйб.

Анха түрүүн хэлэхэ ушар гэбэл, бидэ, минии үеын зон, үнгэрэгшэ ехэ дайнай эхилхэдэ, арбатайханууд ябаабди. Дайнай ба дайнай хойто жэлнүүдтэ үбгэд хүгшэдөөр дүтэ холбоотой колхозой ажалда хүдэлһэн гээшэбди. Залуу зоной армида ябашахадань, хүгшэн бага балшар хоёр харилсаха ушартай  болоо. Тэдэ наһатайшуул соо XIX зуун жэлэй хоёрдохи хахадта түрэһэн зон ябагшад һэн. Тэдэ урданайнгаа заншал һайн мэдэхэ, манда нилээдгүй ехэ нүлөө үгэһэн байдаг. Энэ статья соогоо тэдэ зоной хэлэһэн үгэнүүдые баримталан, һанамжаяа бэшэхэм.

«Сагаан һарамнай дүтэлбэ, энэ үешни - үндэр дабаан өөдэ үгсэжэ ябаһандал, моринойш шадал һалантажа үзэгдэхэ, арайхан гэжэ дабаанай оройдо гараһантай адли юм гүб даа», - гэжэ жэшээхэ. Энэ Сагаан һарын гарахые хүлеэжэ ядаһанаа мэдүүлнэ гээшэ. Хабарай эхин, сагаан һарын гарахада, хүнэй досоо зохид боложо, хүйтэн хүндэ үбэл үнгэрхэ тээшэ болобо гэжэ хүн бодоно ха юм.

«Шэнын нэгэнэй гарахада, дабаанайнгаа оройдо гараһан шэнги, саашаа дабаагаа уруудажа захалһантай адли гүб даа. Үдэр бүри, сагай үнгэрхэ тума агаарай байдал зөөлэрдэг, хүнэй болон малай байдал һайн тээшээ тэгүүлдэг, тиигэжэ сэбдэг хүйтэн үбэл үнгэржэ, нэгэ наһа нэмэжэ, ажамидаралнай үргэлжэлхэ аргатай болобо даа», - гэлдэдэг һэн. Энэ нэгэтэ бэшэ хэлэгдэһэн үгэнүүдэй удхыень ойлгожо, сагаан һарын удха шанар тайлбарилха ёһотойбди. Үшөө тиихэдэ, үүсэ үбһэн хоёр хахадлаад байбал, һайн байгаа. Тэрэншье буруу бэшэ, юуб гэхэдэ, хэдышье байдалай сагааржа эхилээшье һаань, хабарай хатуу үе хүлеэжэ байна ха юм. Эдэ үгэнүүд буряад зоной хэр угһаа хойшо хэлсэжэ ябадаг үгэнүүд, миин юрэ хэлэһэн үгэнүүд бэшэ, удхатай, ушартай үгэнүүд гээшэ. Сагаан һара нэгэ бага уридшье, хожомшогшье гарадаг. Юрэдөө, алдуугүй нэгэл үедэ хүрэжэ ерэдэг. Уринай аминай унахые малшад аргагүй баяртайгаар угтаха, долоо-найма хоноод, дунда уринай амин баһал сагаан һарада унадаг. Үшөө долоо-найма хоноод ехэ уринай амин унадаг. Тиигэжэ энэ һарада агаарай байдал зөөлэрэ зөөлэрһөөр дулаанай саг ерэдэг.

Теэд юундэ энэ һарые Сагаан һара гээ гээшэб? Мүнөө зарим эрдэмтэд Сагаан һарые сагаан эдеэнэй дэлбэржэ байһан үе хадань тиигэжэ нэрлээ гэдэг. Энэ минии һанахада, огто буруу. Сагаан эдеэнэй нэрээр нэрлэгдэһэн һара бэшэ. Сагаалганай үедэ сагаан эдеэгээр хүниие хүндэлхэ, ямбалха энэ манай ёһо гурим. Урдань энэ үедэ сагаан эдеэн дэлбэржэ байгаагүй, ганса нэгэ үнеэд тугаллажа эхилһэн, ехэнхи үнеэд март, апрель соо түрэдэг байһан. Урданай сагта, үбһэ ехэ бэлдэдэггүй үедэ, үнеэн энэ үедэ хооһоншог, тугалаа арайхан гэжэ тэжээдэг байһан ааб даа. Юрэ сагаан эдеэн дэлбэрээгүй, эхиниинь харагдаад байһан байха. Теэд энэ һара үни урданай үеһөө хойшо «сагаан һара» гүүлэһэн гэжэ мэдэнэбди. Удхань хүнэй ажамидаралтай нягта холбоотой гэжэ хэлэхэдэ, алдуугүй. Дээрэ дурсагдаһан хөөрэлдөөнүүдые удхалан абахада, хүн зон энэ хүндэ хүшэр сагай үнгэрхэ хаһа ерэбэ, саашаа caг һайжарха, юумэн хуу сагаарха, caг наашаа болобо гэжэ миин юрэ хэлсээгүй.

Сагаалганай үедэ уулзаад хэлэхэ түрүүшын үгэнүүд: «Буруутнай булшантай гү, даагантнай далантай гү?» - гээд золгодог байгаа. Энэ ямар удхатайб гэбэл, малтнай бараг үбэлжэбэ гү гэжэ эхин түрүүн һурана ха юм. Манай арад зон малайл шэмэ шүүһэ эдлэжэ амидардаг, малайнгаа ондо ороходо, өөһэдэйнь амидарал абарагдаһан, саашаа үргэлжэлхэ аргатай болоно. Тиимэ һэн тула Сагаалган гээшэ манай арадай гол амидаралай шухала һайндэр болоно. Энэ һарые юундэ «сагаан» гээ юм гэжэ ойлгожо ядаха юумэн үгы ха. Буряад зон энэ үеын һара «улаан зудан» гэдэг, түгэд-монгол календаряар жэлэй эхин һара - «бар» һара гэжэ нэрэтэй юм. Энэ һарые «сагаан» һара гэхэдээ, энэ һарын удха шанарыень тэмдэглэнэ, ямар һараб гэһэн асуудалда харюу болоно.

Буряад хэлэн дээрэ «сагаан» гэжэ үгэ хоёр удхатай, гансал юумэнэй үнгэ тэмдэглэдэг бэшэ, харин юумэнэй шанар удхалдаг ха юм. Сагаан, сагаалмаар хүн гэхэдээ, тэрэ хүнэй үнгэ зүһэ бэшэ, харин шанарыень тодорхойлно. Арбан сагаан буян, арбан хара нүгэл гэнэбди, сэбэр сагаан сэдьхэл гэхэдээ, хүнэй сэдьхэл сагаан үнгэтэй гэнэгүйбди, харин сэбэр һайхан сэдьхэлтэй гэнэ бэшэ гүбди. Тиихэдээ «Сагаан һара» гэхэдээ, энэ һарын үнгэ зүһэ тэмдэглээгүй, энэ һарын гайхамшагта һайхан шанар тэмдэглэгдэнэ. Энэ һара соо юумэн һайжаржа захална.

Һүнэй үнгөөр нэрлэгдэһэн һайндэр гэхэдэ, өөдэгүй удхатай, харин хүнэй ажамидаралтай холбоотой гэхэдэ, ямар ехэ удхатайб. Буддын шажан манай арадай ажабайдалтай тон дүтэ холбоотой ха юм. Сагаан һарын шэнын нэгэнһээ эхилээд, 15 хоног соо дүйсэн үдэрнүүд гэжэ мэдэнэбди. Энэ арбан табан хоног соо Бурхан багша тэрсүүдэй зургаан багшанарые номгодхоно гэхэ. Тэрсүүд гээшэ манай шажанай дайсад. Дүйсэн үдэрнүүд буян үйлэдэхэ, шажанай ехэ үндэр удхатай. Эндэ хэлэгдэһэнэй ёһоор, Сагаан һарын түрүүшын 15 хоног аргагүй ехэ удхатай үдэрнүүд гэжэ мэдэе. Эдэ үдэрнүүдтэ дасанда ехэ уншалга болоно. Энэ үедэ хүн зон үнэн зүрхэнһөө сэбэр сагаан сэдьхэл сэдьхэжэ, буян үйлэдэхэ, бүгэдэ зондо туһатай ажал хэрэг ябуулха ёһотой. Сагаан һарын энэ сэбэр сэхэ үедэ хара баршад һалан дэгдэг, хүнэй байдал һайжараг, заһараг, хэрүүл хэлэ зогсоохо, үбгэд хүгшэдһөө һургаал заабари абаха, үншэн хэнзэ зондо туһалха, ганса бэе хүниие нүхэртэй болгохо арга ололсохо. Эдэ мэтын һайхан хэрэг мүнөө сагай байдалһаа эхи абан нэбтэрүүлхэ ёһотойбди. Энээн тухай «Сагаан һарын бодолнууд» гэһэн статья соогоо хоёр жэл дабтан бэшээ һэм. Теэд тэрэ статья алишье талаһаань шүүмжэлһэн ондоо статья гараагүй. Хүн зүбшөөнэ гү, али буруушаана юм гү, бү мэдэе, юрэ ойлгоходо, олохон зон урданайнгаа заншал мартанхай хаш даа. Эдэ мэтэ баян заншал дэмжэхэ, шэнэ үедэ мүнөөнэй шухала байдалтай холбоод, һайхан заншалаа үргэлжэлүүлээ һаамнай, һайн байгаа. Тиигэбэл түрэл арадаймнай түхэл маяг ямар баянаар үзэгдэхэ һэм. Хараад үзыт, хүндэтэ нүхэд, ород, мусульман зон ямар нягтаар заншалаа барина гээшэб. Бидэ, буряад зон, иимэ ехэ баян уг заншалтай, хүсэ ехэтэй шажантай аад, шажанаараа дамжуулан, элдэб һайхан заншалаа бодхоохол байгаабди. Жэшээлбэл, Сагаан һарын шэнын нэгэндэ гүрэнэй хууляар амараад, мүнөөнэй абаряар һайндэрлөөд, бэшэ үдэрнүүдтэнь ондоогоор заншалаа даган үнгэргэхэ байна. Дасанда хүсэ ехэтэ уншалга ябажал байха. Эгээлэй зон, арадайнгаа заншал бага шэнэдхэн һэргээе.

Сагаан һарын 10-15 үдэрнүүдтэ масаглаха гү, али зүбөөр хоол бариха, бэеэ һэргээхэ, заһаха үдэрнүүд гэхэдэ болохо байна. Энэ ямар удхатайб гэхэдэ, манай буряад зон Сагаалган соогуур үргэлжэ архидаха, хүхихэ гэжэ ойлгожорхинхой. Иигэбэл, энэ буруу заншал дарагдаха һэн. Архи тэрсүүдэй нэгэн, буддын шажантаниие һалгаха гэһэн ундан ха юм. Сагаалганайнгаа ехэ уншалгатай үдэрнүүд соо архитай нүхэсэхэ ёһогүйбди. Энэ үедэ архидажа, айлаар зайжа, архи бэдэржэ ябабал, шажанай хорото этэгээдүүдтэй нэгэдэһэнтэй адли болохо байна. Бодожо үзэхөөр байха. Эндэ хэлэгдэһэн һанамжануудые сэгнэжэ, бодолоороо хубаалдыт.

Б. РЫБДЫЛОВ, ажалай ветеран

Хэжэнгэ тосхон

09.01.2003