Үндэр наһатын үреэлдэ хүртэжэ...

Шэрүүн эдэ сагуудта ажал хэжэ, амаа тоһодожо ябаһан хүгшэн аба, эжынэрнай үнгэрһэн сагаа һайханаар дурсажа, тулиһан, ядаһан тухайгаа хэлэхэ дурагүй байдаг. Мүнөө үндэр наһатай болоһон, буурал сагаан баабайнарнай, һаншаг сагаан эжынэрнай үри хүүгэдэйнгээ дулаахан дүхэригтэ гурбан зөөлэниие эдлэжэ, үреэлэй һайхан үгэнүүдые үршөөжэ байдагынь сэгнэшэгүй.

Һаяын үдэрнүүдтэ 90 наһанай ойгоо угтаһан Евдокия Субановна Раднаева 1936 оной шэмэрүүн хүйтэн үбэлэй февралиин 2-то Хурамхаанай аймагай Элэгшэн гэһэн газарта айлай ехэ басаган боложо түрэhэн юм. Дари Субановна эжынь баян бардам байдалтай бэшэшье һаа, үхибүүдтээ энхэргэн зөөлэнөөр хандажа, сэдьхэлэйнгээ баялиг үршөөһэн юм. Евдокия Субановна дахуулха хоёр дүү хүбүүдтэй – Доржо 1938 оной, Дамба 1953 оной. Багаһаа эжыгээ дахан, хара ажалда хүдэржэжэ, дүү хүбүүдээ харалсажа, эжыдээ асари ехэ туһа хүргэдэг байһан тухайнь хэлэлтэшьегүй. Дамбаһаа тэрэ 17 жэл эгэшэ байһан хадаа түрэһэн хүбүүн мэтээр дүүгээ үндылгэлсөө. Дамбань саашадаа «Буряад Уласай тамирай хүндэтэ хүдэлмэрилэгшэ» гэһэн нэрэ зэргэдэ хүртөө, Хурамхаанай аймагай Аргадын хүүгэдэй, эдиршүүлэй тамирай һургуулиин сүлөөтэй барилдаагаар түрүүшын һоригшо болоһон намтартай.

Евдокия Субановна Раднаевагай ажалай намтар тэрэ үеын хүнүүдэйхидэл адли эртэ эхилһэн гээшэ ааб даа. Дайнай һүүлээрхи шэрүүн жэлнүүдтэ, оройдоо 11-тэй байхадаа, Хадын боори газарта мал адуулжа эхилээ. 1950 онһоо 14-тэйһөө Аргадынгаа буусануудта һаалишанай намтар эхилһэн байна. Харин 1960 онһоо хойшо тэрэ Бааза гэһэн буусада ажалаа олон жэлдэ таһалгаряагүй үргэлжэлүүлээ. Эжынгээ сэнтэй заабаринуудые гүнзэгыгөөр хадууһан Евдокия Субановна үүр сайхалаар, ажалдаа ошодог һэн. Бүхы наһаяа түрэл колхоздоо зорюулжа, хэһэн ажал хүдэлмэридөө шурган орожо, дутуу дундагүйгөөр тэрэнээ дүүргэдэг һэн. Элэгшэн hууриндаа Хуушан баазада ажаhуужа байхадань, Шэнэ бааза гэһэн hаалишанай фермэ баригдажа, гэр бүлэтэеэ Евдокия Субановна зөөжэ ерээ юм. Наhанайнгаа амаралтада гаратараа, олон жэлнүүдтэ амжалтатайгаар, түрүү hаалишадай нэгэн боложо ажаллаhан. Бэеэ гамнангүй, үнэн сэхээр ажаллаһанай түлөө Евдокия Субановна гүрэнэй хайра шагналнуудта, олон тоото баярай бэшэгүүдтэ хүртэһэн. Тэрэ «Ажалай ветеран» гэһэн нэрэ зэргэтэй, «Социалис мүрысөөнэй илагша», «Габьяата ажалай түлөө. В.И. Ленинэй түрэһөөр 100 жэлэй ойн баярта» гэһэн медальнуудтай юм.

Шэнэ баазада зэргэлжэ байһан Алексей Дымбренович ба Анна Надмитовна Аюшинтанай ехэ басаган Светлана Алексеевна Ошорова тэрэ саг тухай дулааханаар дурсана:

- Минии 2-дохи ангида hуража байхада, эжы, абамни Шэнэ бааза зөөжэ ерэhэн. Шэнэ бааза Аргада нютагта дүтэ байдаг һэн. Нэгэ хашаа соо дүрбэн айл ажаһуугаабди: Ухидон Булгатовна Бухаева, Евдокия Субановна, Дымбрен Бодиевна Гармаева ба бидэ. Бэе бэедээ ходо оролсожо, байһан юумэеэ, хилээмэ саахараа хубаалдажа, сайгаа уужа байгша бэлэйбди. Мүнөө hанахадамни, ехэ hайн саг байгаа, гэрэй үүдэнүүд ходо нээлгээтэй. Нэгэшье айл үүдэеэ шэбхэдэхэ гэжэ мэдэдэггүй һэн. Нажаржаандаа Городок гэжэ газарта нүүхэбди. Манай хүгшэн эжы Жэгмэд Дылыковна ехэ гэгшын зомгооhоор сай шанадаг самовар үгөө hэн. Тэрэ самовараар дүүрэн сай шанаад, хүршэнэрнай үглөөнэй hаалиин hүүлдэ сайладаг байгаа. Газаа дулаан. Түхэреэн стол табяатай байха. Сайлаһанай удаа амhартаа угаахаш, - гэжэ үхибүүн наһанай сэнгүү хаһа тухайгаа Евдокия Раднаевагай басаганайнь нүхэр Светлана Алексеевна һанан хөөрэнэ.

Фермын hаалишад болон хүдэлмэришэд зунай сагта малаа туугаад, зуһаландаа Комсомол, Загатхаан, Городок гэжэ буусануудта нүүдэг байгаа. Зунай үедэ Евдокия Субановна болон бусадшье hаалишад үглөөнэй гурбан сагта бодожо, хура бороотой, hалхитайшье байгаа hаань, үнеэдээ hаадаг hэн. Үхибүүдынь ехэ туhа хүргэдэг байгаа гэжэ ойлгосотой. Намарай сагай эхилхэдэ, hаалишад Шэнэ баазадаа үбэлжэхэеэ бусажа ерэдэг байгаа.

Евдокия Субановна Шэнэ баазада олон тоото һаалишадаар эбтэй эетэй ажаллаа. Шэнэ баазада хэд ажаhуудаг байгааб гэхэдэ: Дымбрен Бодиевна Гармаева, Дари Будаевна Раднаева, Бальжима Цыдыповна Хобракова, Шэмэд Надмитовна Мутуева, Дэмбээн Гармаевна Шалданова, Дашима Бадмаевна Шотхоева, Ухидон Булгатовна Бухаева, Санжидма Булгатовна Бухаева, Бадмаан Дабадагбуевна Надмитова, Анна Надмитовна Доржиева, Цыпилма Раднаевна Шалбанова, Цырма Базаровна Эрдынеева, Дулма Гашиновна Гармаева, Дыжид Бодиевна Гармаева, Любовь Нимаевна Шалданова, мал адуушад - Эрдэни Самбриевич Ламуев, Владимир Будаевич Гармаев, Алексей Дымбренович Аюшин.

- Тиихэдэ холбоо гэрнүүд байгша һэн. Хоёр, дүрбэн холбоо гэрнүүд соо ажаhуудаг байгаабди. Дундаа эбтэйнүүд, бэе бэедээ туhалхаш. «Шэнэ бааза» гэһэн hаалишадай фермэ тэрэ үедэ hү hаалгаар түрүүшүүлэй дунда ябаhан. Минии hанахада, тэрэ 70-аад онуудаар бригадираар Дугар-Цырен Очирович Аюшин, hү абагшаар Раднаев Бадма Бадмаевич гэгшэд хүдэлдэг байгаа, - гэжэ Евдокия Субановна хөөрэдэг һэн.

Евдокия Субановна бүхэли үдэртөө ажалаа хэһээр, фермэ дээрээ үнжэхэ. Үдэшэ орой ажалһаа яаралтайгаар гэртээ бусажа ерэхэдэнь, эжынь, үхибүүдынь хүлеэжэ байха. Евдокия Субановна хоёр үхибүүдые алтан дэлхэй дээрэ түрэжэ, ажалша бэрхэ хүбүүн – Виктор Субанович, басаган – Бэлла Субановна гэгшэдые хүмүүжүүлжэ, гарыень ганзагада, хүлыень дүрөөдэ хүргэжэ, долоон аша зээнэрэйнгээ, 15 гушанарайнгаа дунда наhанайнгаа жаргал эдлэжэ, ан-бун ажаhууна. Евдокия Субановна ехэ hайн, зөөлэн сэдьхэлтэй эжы, нагаса эжы, хүгшэн эжы болоно. Үхибүүдтээ, зээнэртээ, аша гушанартаа, талыншье хүнүүдтэ ходо һанаагаа зобожо, хэн ямар байнаб гэжэ ходо асуужа, һонирхожо байдаг.

- Эжымнай бүхы наһаараа һаалишанаар хүдэлөө. Һургуулиһаа ерэхэдэш, ходо халуун амтатай эдеэн хүлеэжэ байха. Эжымнай бэрхэ оёдолшон байгаа. Бидэндээ самса, сарафан, плати, пальто оёдог һэн. Тэрэ үедэ эдэ бүгэдэ наймаанда байгаагүй. Хажуугаарнь шаргада уяха, үнеэдэйнгээ хүл хабидаха таhама, хорёо хашаагаа уяха уяануудые гүрэдэг байгаа. Ахамни газаахи хүндэ ажалаа хэхэ: уhа асарха, түлеэгээ бэлдэхэ. Тэрэ барилгада бэрхэ, олон тоото гэрнүүдые бариһан. Үдэшэндөө hургуулиин спортзал ошожо, барилдаанай секцидэ ябадаг һэн. Би басаган хүн хадаа гэр соохи ажалаа хэдэг байгааб.

Багаһаамнай мүнөөшье хүрэтэр бидэнэртээ һанаата боложо һуудаг даа. Эжымнай совхозой бүхы ажалда хамсыгаа шуун оролсодог һэн, һаалиингаа һүүлээр хони хайшалганда ябаха, гараараа үбһэ сабшахадаа, ямар шуран байгаа гээшэб. Тэрэ сагта эжымнай түрүү һаалишан ябаа, нэгэ үнеэнһээ 1000 литр һү һааха түсэбтэй һэн, удаань тэрэнь нэгэ үнеэнһээ 2000 литр болотор дээшэлээ, - гэжэ Бэлла Субановна Ширеторова басаганиинь хөөрэнэ.

Шанга бэетэй, хүдэлмэришэ, амтан эдеэтэй, баян гартай, хүндэмүүшэ эхэнэр, юрын буряад эхын ажалайнь намтар энэл даа. Һанахада, юрын. Теэд үдэр һүнигүй, үбэл зунгүй таһалгаряагүй хэгдэһэн ажалыень юрын  гэжэ хэлэхээр аал, тэрэниие үргөөд, баряад, хэмжээд, гартаа баряад сэгнэхээр бэшэ. Хүдөөгэй хара ажал дүүрээ гэжэ огто байхагүй. Теэд ажалайнь хажуугаар ажабайдал үргэлжэлһөөр байгаа.

- Бидэ эжы абадаа туhа хүргэжэ, үнеэдээ hаалсажа, хонидоо манажа, дүүнэрээ харалсажа, зөөхэй тоhоёо буйлуулжа, уhаяа зөөдэг байгаабди. Ажалаа дүүргээд, нуурта шунгаха, хоргодожо наададаг байгаабди. Тиихэдэ ямар телефон байхаб даа, зайн галшье байхагүй. Мүнөө hанахада, ехэл гоё саг байhан байна даа. Сэбэр агаар, сэбэр уhан, амтатай сагаан эдеэн: тоhон, амтатай зөөхэй, хүрэнгэ, тараг, ааруул, ээзгэй, аарса, ээдэмэг гэхэ мэтэ. Балшар наhандаа суг наадажа ябаhан нүхэд мүнөөшье болотор нүхэсэжэ ябадагбди, - гэжэ Светлана Алексеевна нэмэн хэлэнэ.

Евдокия Субановна аша басаган Виктория Викторовнатай

Мүнөө 90 наһатай Евдокия Субановна Виктория аша басаган, Виталий хүрьгэнэйдөө хүбүүдыень харалсан, ажана тэнюун ажаһууна.

- Би аша зээнэр сооһоонь эгээл ехэнииньби. Тиимэһээ һургуулиин үедэшье, оюутаншье ябахадаа, ходо эжытэеэ байһан хадаа мүнөөшье эжымни манайдаа байдаг. Хүгшэн эжымни үхибүүдыем хүмүүжүүлэлсэжэ, намда зааһан, намайе һургаһан заабаринуудаа хүбүүдтэм мүнөө дамжуулна, - гэжэ Виктория Викторовна аша басаганиинь хөөрэнэ.

Һара үдэрэй

Һайниие шэлэжэ,

Үе сагуудай

Үлзые бүридхэжэ,

Үреэл юрөөлөө

Үршөөн хэлэнэб даа.

Бага балшар наһанһаа

Баабай эжыгээ хүндэлжэ,

Буряад ёһо заншалаа

Батаар сахин ябагты!

- гэжэ Евдокия Субановна үргэн Буряадайнгаа арад зондо үреэлэй һайхан үгэнүүдые дамжуулна.