Сагаан һарын һайндэр - Шара-Азаргада

Тиихэдээ эжы абаяа, аха захатанаа, түрэл гаралнуудаа, айл зоноол хүндын ёһоор сагаалаад үнгэршэнэ бэшэ. Нютаг нютагайхид өөр өөрын шадалаар гэхэ гү, али заршамта ёһоороо онсо һонин буряад арадайнгаа наадануудые үнгэргэхэеэ оролдоно. Заха холын Захааминай Шара-Азаргада долоон жэлэй саада тээ бишэн жэлдэ түрэһэшүүл “Һээр шаалгаар” мүрысөө үнгэргэжэ, энэнь заншалта болоо. Эндэ хэдэн хүнүүдэй хөөрөөе уншагшадтаа дурадханабди.

Улаан морин жэлээ

                       ульгам болгожо угтаабди.

Унаган нүхэдөө урижа,

                      угаа баярлан угтаабди.

Сасуутан нүхэдөөрөө уулзажа,

Сарюун зугаа дэлгээбди.

(Вера Бадлуева)

1983 оной гахай жэлтэй Саяанай эжы, Шара-Азаргын дунда һургуулиин багшын ажалай ветеран Марина Дымбрыловна Лубсанова уран хөөрөө дэлгээ:

- Манай нютагта – Захааминай аймагай дээдэ талын Шара-Азаргада Сагаан һарын үедэ заншалта болоhон hээр шаалганиие үнгэргэдэг. Тэрэ наадые хүн зомнай түрэһэн жэл жэлээрээ үнгэргэдэг юм. Мүнөө жэл 1983 ондо түрэhэн гахай жэлтэйшүүл эмхидхээ. Тэрэ найр наадаяа ехэл хүлеэдэг зомди, түхэреэн жэл соо гэел даа.

Үглөөгүүр дугандаа ошожо мүргөөд, орон хангайдаа даадхаад, һургуулидаа булта нютагаархид суглараабди. Аяар хэды олон жэлэй саана hургажа гаргаhан шабинараа хаража, уяржашье, хүхижэшье hуугаабди. Заалгаhан багшанараа урижа хүндэлөө, гарай дурасхаалай бэлэгүүдые барюулаа. Ямар мэргэжэл олоhоноо, хаагуур-яагуур хүдэлжэ ябаhанаа тобшохоноор хөөрөө. Гар бүмбэгэ, шагай наада үнгэргэжэ, шалгарагшадта грамотануудые мүнгэн бэлэгтэйгээр барюулаа. Удаань Соёлой байшан соо хүгжэм наяржа, ирагуу дуунуудаа зэдэлүүлжэ, хатар наадаа дэлгээбди. Заншалта буряад хубсаһаа үмдэнхэй хүн зониие хаража һуухада, бодотоор омогорхомоор байгаа. Залуу зандан үхибүүдтэмнай ехэ һайн жэшээ болоно гэжэ hананаб. Иигэжэл ёhо заншалаа hэргээжэ, залуу үетэндэ дамжуулха манай уялга гэжэ сэдьхэнэб. Буряадаараа хөөрэлдэжэ, би буряадби гэжэ ябаял даа.

“Буряад үнэнөөрөө” буряад арадтаа Сагаан hарын мэндэ хүргөөд, бултадаа элүүр мэндэ ябажа, үри хүүгэдтээ hайн жэшээ харуулжа, хүхэ мүнхэ тэнгэри доро хүрьhэтэ зөөлэн газараа гэшхэжэ, hаншаг сагаан төөдэйнэр, hахал сагаан таабайнар болотороо хүүгэдэйнгээ, аша гушанарайнгаа дулаахан дүхэриг соо ан-бунхан ажаhуухамнай болтогой гэжэ үреэлэй һайханиие хүргэнэб.

76-дахияа сагаалһан багшын ажалай ветеран, Маина Андреевна Миронова манда иигэжэ бэшэнэ: “Февралиин 22-то Захааминай аймагай Шара-Азаргада Сагаалганай һайндэртэ зорюулагдаһан «Һээр шаалган» гэһэн жэл бүриин заншалта мүрысөөн үндэр дээдэ хэмжээндэ үнгэрөө. Мүнөө жэлэй наадые 2000 ондо һургуулияа дүүргэһэн минии ангиин шабинар эмхидхээ гэжэ омогорхооб. Нютагаймнай һургуулиин байшанда ехэ һайндэрэй оршон байдал тогтонхой, сугларһан булта зон эбтэй эетэйгээ мэдэржэ байгаа. Һээр шааха мүрысөөн ехэ үзэмжэтэйгөөр, шуналтайгаар үнгэрөө. Бүхы хабаадагшадай үндэһэн буряад хубсаһаараа байһаниинь намда ехэтэ һайшаагдаа. Эдэ бүгэдэ наадануудай үнгэржэ байхада, үндэһэн хүгжэмнай зэдэлжэ, мүрысэгшэдые урмашуулжа, харагшадые баясуулжа байгаа.

Мүнөө жэлэй эмхидхэгшэд - гахай жэлтэн

Залуу үетэнэйнгөө буряад арадайнгаа ёһо заншалнуудые һэргээн сахижа байһандань ехэ баяртайб. Һээр шаалган миин тамирай мүрысөөн бэшэ, харин түрэл арадаймнай һүр һүлдын, ажалша малша зоной хүсэ шадал харуулна. Мүнөө үндэһэтэнэй тамирай зүйлнүүдээр, илангаяа һээр шаалгаар ехэ багагүй һонирходог, тэрэ тоодо бишье һонирходог, мүрысөөнүүдые харадаг болонхойб.

1983 ондо түрэһэн гахай жэлтэндэ хүндэтэйгөөр ханданаб: “Хүндэтэ манай һургуули дүүргэгшэднай, 20-дохи выпускымнай эрхимүүднай, түрэл нютагтаа Сагаан һарын һайндэртэ үнгэргэһэн хэмжээ ябуулгынтнай түлөө би таанадаараа ехэтэ омогорхоноб. Ёһо заншалаа сахижа, һэргээжэ ябаһанайтнай түлөө тон ехэ баярые хүргэнэб. Олон зониие баярлуулбат, сэнгүүлбэт! Бэрхэт!”

- Эгээ түрүүшын наада һургуулиимнай 17-дохи выпускынхид эмхидхээ юм. Мүнөө жэл 20-дохи выпускын гахай жэлтэн ехэ һайнаар, үндэр хэмжээндэ үнгэргэбэ гэхэдэ, алдуу болохогүй. Гар бүмбэгэ сохилгоор болон шагай наадаар үшөө мүрысөөнүүдые үнгэргөө. Шангуудынь ехэ һайн байгаа. Олон эбээн тэдхэгшэдые хабаадуулаа. Жэл бүри “Дамжуулгын кубок - һээр” удаадахи наадаяа үнгэргэхэ жэлээрхиндэ дамжуулагдадаг. Мүнөө манай үетэн - 1976 оноорхин – 13-дахи выпускын луу жэлээрхин абабабди. Энэмнай ехэл харюусалгатай уялга болоно, - гэжэ Намсалма Владимировна Лубсанова даажа абаһандаа һанаагаа зобожо, бэлэдхэл эртээнһээ эхилхэбди гэжэ мэдүүлнэ.

- Бидэ, 1978 оноорхин, дүрбэн жэлэй урда – 2023 ондо эбтэй эетэйгээр булта сугларжа үнгэргөө һэмди. Манай эхин һургуулиин багша Мария Лыксыковна байгаа. Һургуули дүүргүүлһэн, мүнөөшье болотор нютагайнгаа залуу үетэндэ эрдэм һургаал заадаг Валентина Цыреторовна Будаева багшамнай байлсаа, зүбшөөл заабарияа үгэлсэжэ. Энэ хэмжээ ябуулга эмхидхэхэ хэрэгтэ бултадаа хабаадажа, эб нэгэн байһанаа һайнаар ойлгожо мэдэрээбди. Хаа-яанаһаа үетэн нүхэднай ерээ, зариман ерэжэ шадаагүйшье һаа, мэндэеэ хүргэжэ, мүнгэ санга, шангуудта орохо бэлэгүүдые эльгээгээ. Үнэхөөрөөл нэгэ гарай табан хургандал бата нюдарга болохо шадалтай, нэгэ амитай, нэгэ жэгдэ зон байнабди гэжэ һанахадаашье, сэдьхэлдэмнай ямар һайн байгаа гээшэб!

Баясхалан Доржиев һээр шаана

Иигэжэ жэл ошохо бүри Сагаалганаймнай найр нааданай үргэн дэлисэтэйгээр үнгэргэгдэдэг болоһондонь ехэ баяртайб. Энэ наадамнай тон ехэ гүнзэгы удхатай: буряад хубсаһаа үмдэжэ, буряад ёһо заншалаа сахижа, буряад дуунуудаа дуулажа, би буряадби гэжэ омогорхожо ябахадаа, ургажа ябаһан нютагайнгаа үхибүүдтэ тон һайн жэшээ болонобди. Мүн баһал үндэр наһатайшуулаа баярлуулнабди, түрэһэн тоонтодоо баяраа мэдүүлнэбди. Гүлмэр жаахан үхибүүдшье һээр шаахые ехэ һонирхожо обооролдоно, иигэжэл заншалта найр наада үнгэргэжэ байхадамнай, ерээдүймнай үе уг дамжан залгуулан абажа, бүри һүртэйгөөр үнгэргэжэ байхал даа гэжэ һанагдана. Бүхы юумэмнай балшар багаһаань лэ эхитэй ха юм даа, - гэжэ Лариса Нимбуевна Доржиева һанамжаараа хубаалдана.