Эхэ зургаан зүйл хамаг амитанай жаргалангай түлөө

Сагаан һарын 15-иие угтуулан, Захааминай аймаг руу олон авто-унаанууд урилдан ошожо байбад. Бишье Светлана дүү басагантаяа нютагайнгаа Арнольд Хандуевичай түмэр хара мориндо һуулсажа үгсөөбди. Хүрьгэн хүбүүн Денистээ жолоогоо барюулһан, нютагайнгаа дасанда зорюута мүргүүлхэеэ абаһан Александр ашаяа харан-харан налайһан Арнольд ахатанай уран зугаа шагнаһаар, харгын холыешье мэдэнгүй, нэгэ мэдэхэдээ, Санагадаа хүрэшэһэн байбабди. Ахайндаа амаржа хоноод, үглөөгүүр эртэлжэ дасандаа зорибобди.

15-ай улаан хулгана үдэрэй (мартын 3) үглөөгүүр хүйтэниие хүйтэн гэнгүй (Санагын голдо 37 градус хүрэтэр хүйтэрөө), ябагааршье, морёоршье, хурдан унаагааршье хүн зон ууралтуулан, мана татаһаар, дасан тээшээ субаба. Холо ойроһоо буужа ерэһэн зониие Даша-Пүнсэглинг дасанай гурбан дабхар Согшон дуганда Молон ламбагай, Сүльтим шэрээтэ түрүүтэй ламанар угтажа байбад. Тэрэ ехэ дасан соо зон багтажа ядажа, багтаагүй эрэшүүл газаа мүргэхэ баатай болоо.

Гарма Базаров

Холоһоо, Гималайн саадахи дэлхэй дээрэ эгээл олон хүн зонтой Энэдхэг оронһоо бууһан айлшан – хорин жэлдэ Гоман дасанда будаадын шажанай дээдын һургуули гаража байһан Утаата нютагай хүбүүн Гарма Базаров хүндэтэйгөөр залагдажа, голлон һуулгагдаба. Хоёр тээнь Санагын дасанай ламанар жэрылдэн һуужа, уншалгаяа эхилбэд. Һахюуһад хурагдажа, “Этигэл” уншагдажа, олон мүргэлшэд ламанартай хамта хоолой ниилүүлэн “Мэгзэм” уншаа:

ОЙДОБ ГҮНЖИН ТУВААН ДОРЖОЙШОН,

МИГМЭД ЗЭВИИ ДЭРШЭН ЖАНРАЙСИГ,

ДИМИД ШЭНБИ ВАНБО ЖАМБАЛ ЯН,

ДҮДБЭН МАЛУЙ ЖОМСАД САНБИИ ДАГ,

ГАНЖАН ХАЙБИИ ЗҮГЖЭН ЗОНХООБАА,

ЛУБСАН ДАГБИИ ШАВЛАА СОЛБАА ДЭБ.

Буряадшалхада:

БҮХЫ ШЭДИИН ҮНДЭҺЭН – ШАДАГШЫН ЭРХЭТЭ ОШОРДАРИ,

ЗОРИЛГОГҮЙ ЭНЭРЭЛЭЙ ЕХЭ САНГ – АРЬЯА-БААЛА,

ХИРЭГҮЙ АЙЛАДАГШЫН ЭРХЭТЭ – МАНЗАШИРИ,

ШОЛМОСОЙ СЭРЭГ БҮХЭНИИЕ ДАРАГША – ОШОРВААНИ,

САҺАТА УУЛЫН МЭРГЭДЭЙ ОРОЙН ШЭМЭГ – БОГДО ЗОНХОБО

САСУУЛАШАГҮЙ ЛУБСАН ДАГБЫН ҮЛЬМЫДЭ ЗАЛЬБАРНАМ.*

Энээхэн зургаан мүртэй мэгзэм – Богдо-Зонхобын магтаал Ошор баригша Ошордарида, энэрхы сэдьхэлтэ Арьяа-Баалада, оюун ухаа гэгээрүүлэгшэ Манзашэрэдэ, Ошороор отологшо Ошорваанида, оройн шэмэг Богдо Зонхобо-Лубсан Дагбада нэгэ доро магтаал – мандал үргэһэн болонобди.

Сультим шэрээтэ, Молон ламбагай

Даллагаа хурылаад байхадаа, хорин жэлдэ Энэдхэгтэ һуража байһанаа буужа ерэһэн Гарма лама нэн түрүүн будаадын шажантан (буддистнууд) гэжэ хэд гээшэб, Гурбан эрдэнидэ (Гончиг сүм) мүргэхэ гээшэмнай ямар удхатайб гэжэ нютагайнгаа зондо тайлбарилаа. Удаань энэрхы сэдьхэлтэ бодисада Арьяа-Баалын лүн хүртөөхэдөө:

УМ МАА НИИ БАД МАЙ ХУМ

гэһэн Арьяа-Баалын зүрхэн тарни гүн ехэ удхатай юм гэжэ сугларагшадта тайлбарилаа. Нэгэшье дахин энэ маани уншахадаа, урдань ба мүнөө байһан болон ерээдүйн Будда бурхануудые бултыень дурдажа мүргэһэнтэй адли болоно. Тиихэдээ иимэ жэшээ дурдаа: Энэдхэг орондо нангин Ганг мүрэн гурбан мянга табан зуу гаран модо зай гаталдаг. Энэ ута замдань хэды гэгшын элһэн байнаб? Тэдэ (тоо томшогүй олон) элһэнүүдые үшөө 62-то үдхэһэнтэй адли бурхадта хандаһандал юм. Тиимэ ехэ хүсэтэй тарни болоно.

Мүн лэ буряадаар: “Эхэ зургаан зүйл хамаг амитан жаргалангаа эдлэг!” гэжэ уншанабди. Юундэб гэхэдэ:

УМ – дээдэ тэнгэриин үхэл эгүүсхэхын зоболонһоо гаталхын тула;

МАА - Асариин тэнгэриин асуурнуудай тэмсэлэй зоболонһоо гаталхын тула;

НИИ – хүнэй үхэхэ, түрэхын зоболонһоо гаталхын тула;

БАД – адагуусанай зоболонһоо гаталхын тула;

МАЙ - бэридэй зоболонһоо гаталхын тула;

ХУМ – тамын амитанай зоболонһоо гаталхын тула.

Зүблэлтэ засагай үедэ зургаан үе үзэгтэй (мааниин зургаан үзэг гээдшье хэлэдэг) эгээл дэлгэрэнгы энэ тарниие номууд соо: “Бадма лёнхобо сэсэг дээрэ түрэһэн – Рождённый на лотосе” гэжэл бэшэхэһээ бэшэ, гүн ехэ удхыень тайлбарилдаггүй һэн.

Мандал үргэнэ

Лүн хүртөөһэнэй удаа Санагын дасанай ламанар Арьяа-Баалын лүн табиһан багшада мандал үргөө. Тиигээд булта һүзэгшэдые халуун хоол барихыень уряа. Эдэ олон зониие хүндэлхэ уялга гол түлэб Утаата нютагай хүн зон – Санагын дасанай жиндагууд дүүргээ гэжэ тэмдэглэе.

Санагын голдо ороходо, айлшадые угтажа байдаг стелын (санагаархин арка гэдэг) хажууда аяар холоһоо тэргэтэй түхэреэн гэрээ Диваажанай орондо шэрэжэ ерэһэн гурбан ехэ сарнуудые бүтээлгэһэн нютагай эдэбхитэн Баир Жамьянов:

- Гарма ламын Буряад орондоо анхан ерээд, Ивалгын дасанда 24-дүгээр Бандида Хамба лама Дамба Аюшеевые бараалхажа сагаалхадань байлсааб. Хорин жэлдэ Энэдхэгтэхи будаадын шажантанай Гоман дасанда һуража байһан лама тэндэ һуража байһан буряад хубарагуудай һуудал, байдал, һуралсал, нютагһаань хүргэгдэжэ байһан туһаламжа тухай Хамбада хөөрэжэ үгөө. Дахин һөөргөө ошожо, олон жэлэйнгээ һуралсалай дүн харуулжа баталхамни, гүн ухаанай шойрын дамжаа гарахаб. Нютагтаа мүнөө ошожо сагаалхамни гэжэ хэлэхэдэнь, нютагташни Арьяа-Баала бүтээгдөөд, 2022 ондо рамнайлагдаад, бүхы һүзэгтэндэ энэрэл хайраяа хүртөөжэ байна. Нютагайнгаа зондо Арьяа-Баалын лүн хүртөөгыш даа гэжэ айладхаа юм. Тиигээд лэ бидэ Санагынгаа дасанда лүн хүртөөхын ехэ бэлэдхэл ябуулаабди. Мастерскойнгоо ехэ байшан сүлөөлжэ, бүхы зоной халуун хоол барихаар бэлдээбди. Энэмнай баһал бүхы зоноо Сагаан һараар хүндэлэлгэ болоно. Мүн лэ Ехэ нуур дээрээ Сагаан һарын, Эхэнэрнүүдэй уласхоорондын һайндэрэй ехэ наада үнгэргэхэбди. Холын Энэдхэг ехэ орондо (дэлхэй дээрэ эгээл олон хүн зонтой) шойрын гүн ухаа шудалһан нютагайнгаа лама хүбүүндэ Санагынгаа дасан хиидтэ, Арьяа-Баалынгаа хүреэлэндэ, тойроод байһан уула обоонуудаа, илангаяа суута Уран дүшэеэ, аршаан булагуудаа аршалан хамгаалха, үзэсхэлэн оршон байгуулха болон энэ зун үнгэргэгдэхэ “Хонгоодорой соло” гэһэн уулын уладай уулзалгые болон бүгэдэ буряадуудай «Алтаргана» наадые угтуулан ябуулжа байһан ажал хэрэгүүд тухайгаа хөөрэжэ үгөөбди, - гэжэ дэлгэрэнгыгээр хөөрөө.

Арьяа-Баалын лүн хүртэнэд

Ухаандаа ойлгожо, сэдьхэлдээ хадууха

Арьяа-Баалын лүн, ехэ багшын адиста хүртөөд, Санагын дасанай жиндагуудай хүндэдэ хүртөөд бусажа ябахадаа, Арнольд Хандуевичнай Молон ламбагайтаяа хүн бүхэн ямар нютагта, хэнэйдэ түрэһэнөө мэдэжэ, ухаан һайндаа ойлгожо ябаха ёһотой гэжэ хөөрэлдэһэнөө мандаа дамжуулаа.

Хүмүүн түрэл оложо, энэ дэлхэйдэ түрэхэ гээшэ буянай ехэ садан гэжэ булта мэдэнэбди. Хүнэй энэ наһаа хүсэжэ, халин ошоходо, дахин һайхан түрэл оложо түрэхын буянгыень һайнаар бүтээхые оролдонобди. Тиигээд лэ хүн боложо, дахинаа энэ алтан дэлхэйдэ түрэхэ гэжэ найданабди.

Һүзэгшэд

Теэд ямар нютагта, хэнэй гэр бүлэдэ, хэнэй аша буянгаар түрөөд ябанабиб гэжэ хүн өөрөө бодоно гү? Энэ бүмбэрсэг дэлхэймнай олон ондоо янзын орон нютагуудтай ха юм. Халуунһаа халуун гү, али сэбдэг хүйтэн; гал нурмада даруулдаг гү, али буха үертэ абтажа, туйлай ехэ хохидолдо ородог; үгышье һаа, али элдэб: ган гасуур, хара зуд, гал түймэр, хии һалхин гэхэ мэтэ үйлын ушарнуудта дайралдадаг дайданууд үсөөн бэшэ. Хойто зүгэй ехэ мүльһэн хайлажа, олон гүрэн түрэнүүдэй газар дайда уһан доро орохо гэһэн эрдэмтэдэй һанамжанууд һүүлэй үедэ бүри ехээр хэлэгдэнэ. Мүн лэ дэлхэйн али нэгэн буланда шуһата дайн дажар һүжэрөөд лэ байна. Тиимэ орон нютагуудта түрэһэн хүн ямар жаргал эдлэхэб, али зоболон эдлэхэеэл түрэнэ гү? Жэнхэни һайхан байгаалиин оршомдо оршоһон хүдөө нютагта гү, али бүхы юумээр хангагданхай аад, утаа уняартаа дарагдаһан хэдэн дабхар бетон гэртэ түрэһэн дээрэ гү? Гэхэдэ, мүнөө хаанашье, ямарханшье гэр табяад, болбосон түхэлтэй болгохо дүүрэн арга боломжонууд биил даа.

Мүн лэ айл бүхэн зөөри зөөшөөрөөшье, байра байдалаараашье, аяг зангаараашье олон ондоо ха юм. Баян тарган айлда түрэжэ, эрхэ дарханаар өөдөө боложо, ажабайдалшье һайнаар мэдэхэгүй, үнэн-зүбые, һайн-мууе илгажа ойлгохогүй хүн ябаха гү? Али эгээлэй юрын айлда түрэжэ, ажалша бэрхээр үдэхэдэ һайн гү? Олон үри хүүгэдтэй айлда түрэжэ, дээрээ ахатай, дороо дүүтэй ябаха гү, али ганса үхибүүн түрэжэ, байгаа юумыень эдлэхэ һайн гү? Иигээд лэ тооложол байхаар юм бэзэ, оршолонто дэлхэй дээрэхи ажабайдалнай элдэб янзын, элдэб эсын ха юм.

Мүргэлшэд лама багшанартаяа

Иигэжэ ойлгоод, оршон тойроноо хаража, ямар һайхан, амгалан тайбан орон нютагта, үнэр баян айлда түрэжэ, хүн боложо, хүлөө шоройдоо гээшэбиб гэжэ бултадаа ойлгожо, сэдьхэлдээ һайгаар сэдьхэжэ, баяраа мэдүүлжэ ябахамнай тон шухала болоно. Теэд, хараад үзэхэдэ, олонхимнай ойлгоногүй гэхээр. Тиимэһээл ехэ багшаһаа лүн хүртэжэ, саадахи наадахияа ойлгожо ябаял даа.

УМ САЙН АМГАЛАН БОЛТОГОЙ!

* “Гандан Һабжаама. Түшэтын зуун тэнгэри” номһоо абтаба