«Минии Буряад орон»

Хэмжээ ябуулгада болбосоролой, соёлой түлөөлэгшэд, һургуулинуудай захиралнууд, номой сангуудые даагшад болон һурагшад суглараа.

Уласай магтаал солын зэдэлһэнэй һүүлээр Буряад Уласай Толгойлогшо Алексей Цыденов шэнэ атлас бүтээгшэдые амаршалаад, һурагшадһаа: «Гүрэн түрын соло магтаал мэдэхэ гүт?» - гэжэ асуугаа. Оросой Холбоото Уласай түрын соло бултадаа ша­хуу мэдэхэ байһанаа мэдүүлхэдээ, Буряад Уласайнгаа түрын магтаал мэдэхэгүйшүүлшье бии гэжэ элирээ. Энэ атласай ара гадарта үгэнүүдынь хэблээтэй гэжэ харуулаа.

«Тоонто нютагтаа дурлал гансата бии болошодоггүй, эхэ ороншо арюун мэдэрэл томо болохо бүритнай улам бэхижэхэ. Арадайнгаа заншал, соёл, хэлэ хэр шудалнат, байгаалияа хүндэлнэ гүт, арад зондоо хайра гамтайгаар, мүн Эхэ оронойнгоо ерээдүйн түлөө харюусалгатай хандасадатнай харагдаха. Номой хуудаһан бүхэн танда ээлжээтэ нээлтэ асараг, тобшо зураглал бүхэн Буряад оромнай ямар баян, гайхамшаг гээшэб гэжэ харуулаг!» – гэжэ Алексей Самбуевич эдиршүүлдэ хандаа.

Буряад Уласай Толгойлогшын ба Засагай газарай Захиргаанай мэдээ­сэлэй бодолгын, олониитэтэй холбо­оной ба ниитын түсэлнүүдэй талаар орлогшо дарга, энэ үзэл бодол үүсхэгшэ, түсэлэй хүтэлбэрилэгшэ Ирина Доржиева үгэ хэлэхэдээ, манай багшанар, хизаар ороноо шэн­жэлэгшэд Буряад орон тухаймнай мэдээсэлэй материалнууд дуталда­на, номууд хомордоно гэжэ һанаагаа зобожо байһанаа мэдүүлдэг гэжэ онсолоо.

- Тиимэһээ Буряад орон тухайгаа ном, атлас хэблүүлхэ хэрэгтэй гэһэн үүсхэл гаргаабди. Мүнөө үедэ Эхэ орондоо дурлал хүгжөөлгын «Эхэ оромнай юунһээ эхитэйб?» гэһэн гүрэнэй түлэб бэелүүлэгдэнэ. Энэ түлэбэй хэмжээндэ ажалаа ябуулааб­ди. Тиигэжэ энэ үүсхэл олоной хүсэл оролдолгоор жэл соо бэелүүлэгдэбэ. Зүблэлтэ засагай үедэ үхибүүдтэ зорюулагдаһан «Мир и человек» гэһэн үнгэтэ гоё хэблэл байгша бэлэй. Тэрэниие жэшээлэн, бидэ ажалаа эхилээ һэмди. Теэд мүнөө сагаймнай үхибүүд ном ехээр уншахаяа болижо, интернет руугаал шагаадаг, тэндээл хэрэгтэй мэдээсэлнүүдые бэдэрдэг болонхой. Тиимэһээ тон һонирхолтой материалнуудые шэлэхэ, тэдэниие уран наринаар үгэхэ, нюдэ татахаар уранаар шэмэглэхэ гэжэ оролдооб­ди. Хэр шадаабибди гэжэ хахад жэл үнгэрһэн хойно үхибүүдһээ һуража мэдэхэбди. Бидэндэ Дмитрий Галсановай ударидадаг «Буряад ном» гэһэн һайн хэблэл бии, - гэжэ Ирина Нимажаповна мэдээсээд, энэ түсэлэй куратор, хэблэлэй эрхилэг­шэ, Буряад-ФМ радиогой захирал, хэдэн номуудые хэблэһэн дүршэл ехэтэй Жанна Дымчиковада үгэеэ дамжуулаа.

«Үхибүүдтэ атаархажа байнаб, - гэжэ Жанна Чимитовна эхилээд, - таанар үдын һүүлдэ гү, али оройдоо энэ ном нээжэ харахат», - гэжэ хандаа.

- Би хэдышье хаража байхадаа, Буряад орон тухайгаа ехэ юумэ мэдэхэгүй байһанаа ойлгооб. Илан­гаяа географи, археологи, астро­номи тухай. Энэ ном бэлдэлгэдэ ехэ эрдэмтэй, уран нарин, урагшаа һанаатай бэрхэ хүнүүд оролсоо, - гэжэ тэрэ онсолон тэмдэглээ. Тии­гээд энэ бодол үүсхэһэндэнь Ирина Нимажаповнада баяр хүргөө. Мүн лэ мэргэжэлтэ биологууд, географууд, экономистнууд хабаадаа, Жаргал Бадагаров хоёр хэлээр астрономи тухай тон ойлгосотойгоор бэшээ гэжэ онсолоо. Мүнөө бидэ олон ойлгосо­нуудые буряадаараа хэлэхэеэ болин­хойбди. Тиимэһээ энэ хэблэлэй хоёр хэлээр хэблэгдэһэниинь ехэл һайн гээшэ. Бүхы монгол туургата ара- дуудта мэдээжэ болохо гээд, географ эрдэмтэдтэ үгэ үгөө.

«Үхибүүд – манай ерээдүй, харин багшанар залууршадынь болоно», - гэжэ Алдар Бадмаев, Чимита Урбанова, Владимир Баби­ков эрдэмтэд тэдэнэртэ хандажа, һанамжануудаараа хубаалдахыень уряа. Эндэһээ ойлгоходо, авторска коллектив энэ туһатай ажалаа үргэлжэлүүлхэ гэжэ ойлгообди. «Удаадахи ажалнай Буряад оро­ноймнай аймагуудта зорюулагдаха бэзэ», - гэжэ найдажа байһанаа Буряадай гүрэнэй ехэ һургуулиин Педагогикын болон психологиин хүреэлэнгэй доцент Владимир Александрович мэдүүлээ.

Болбосоролой болон эрдэм ухаанай сайд Валерий Поздняков энэ хэлэгдэһые саашань дэмжэжэ, энэл ажалаар тогтошоогүйбди гэжэ үгэеэ эхилээ.

- Энэ жэлдэ 5-дахи ангиһаа 7-дохи хүрэтэр үзэхэ «Манай Буряад орон» гэһэн һуралсалай ном бэлдээбди. Хизаар ороноо шэнжэлгэдэ анхарал гүрэн түрыншье талаһаа хандуулаг­дана, Юрэнхылэгшэ Владимир Путин өөрөөшье анхаралаа табина. Бидэ түрүүшүүлэй дунда иимэ ном хэблэ­жэ байнабди, электронно түсэлынь бэлэн, «Патриот03» гэһэн тобшоор хэрэглэжэ эхилхэдэ болохо. Энэ ном­най ганса һуралсалай бэшэ, харин хүмүүжүүлгын ехэ удха шанартай. Буряад оронойнгоо түүхэтэй урайн сагһаа эхилээд, бүри гүнзэгыгөөр танилсаха гэбэлтнай, «Буряад оро­ной түүхэ» гэһэн шэнжэлэлгэ Вандан Базаровай ударидалга доро хэблэг­дэнхэй, - гэжэ сайд тэмдэглээ.

«Минии Буряад орон» гэһэн Хүүгэдэй энциклопедическэ атласые Санкт-Петербургын Илья Репинэй нэрэмжэтэ гүрэнэй уран зурагай, барималай ба уран барилгын дээдэ һургуули дүүргэһэн уран зурааша Дарима Кантакова уран зурагуудаараа шэмэглээ гэжэ онсолон тэмдэ­глэе.

Хүүгэдтэ зорюулагдаһан энэ энциклопедическэ атлас Буряад Уласай гүрэнэй хоёр хэлэн дээрэ хэблэгдэжэ, ехэ амжалта туйлагдаба. Буряад хэлэеэ үзэлгэдэ тон ехэ туһа болохо. Энэ ном балшар бага, эдир уншагшадта зорюулагдаһаншье һаа, бултанай һонирхол татаха. Манай ороной «призмээр» Газар дэлхэйн ба Юртэмсын нэгэ хубибди гэжэ оршон дэлхэйтэй танилсуулна.

Энэ атлас – Буряад ороноор һонирхолтой аяншалгада уриhан онсо һонирхолтой ном. Үхибүүн бүхэн ажаһуудаг орон нютагаа һайнаар мэдэжэ, өөрыгөө иимэ баян, һайхан нютагтайб гэжэ мэдэрхэ бэзэ гэжэ һанагдана. Атлас соо газар нютагай, түүхын, соёлой тобшо зураглалнууд үгтөөтэй. Орьёл үндэр хада ууланууд, үргэн ехэ гол мүрэнүүд ба номин хүхэ нуурнууд, зэрэлгээтэ таланууд хаагуур нэмжынэб? Ямар ан амитад, шубуу шонхорнууд хаа­гуур амидардаг юм? Эмтэй домтой аршаан булагууд хаана бадардаг бэ? Буряад орондо ямар арадууд ажаһуудаг бэ, урдандаа хүнүүд юу хэдэг байгааб, мүнөө үе болотор ямар ёһо заншалнууд сахигданаб гэһэн олон тоото асуудалнуудта тобшооршье һаа, тон ойлгосотой харюунууд эндэ үгтэнэ. Харин минии эндэ танилсаһан Улаан-Үдын 2-дохи һургуулиин 3-дахи «б» ангиин һурагша, тыва яһанай Саша Адыг: «Буряад ороной ашагта малтамалнуудаар һонирхоноб», - гэжэ ашагта малтамалнуудай карта харуулаа. Түрэл Буряад оро­ноороо таатай аяншалагты, түрэһэн, гараһан дайдаараа омогорхожо ябагты гэһэн гүнзэгы удхатай ном болоо, энэ хэмжээ ябуулгые Забай­кальский (Зверосовхоз) һууринай Юлиана Петрова уран һайханаар хүтэлбэрилөө гэжэ тэмдэглэе.

«Баяр ёһололой хэмжээ ябуулгын түгэсхэлдэ Алексей Самбуевич Ирина Нимажаповна хоёр Хүүгэдэй энциклопедическэ «Минии Буряад орон» атласай түрүүшын хэһэгүүдые эрхим һурагшадта, сэрэгэй тусхай ябуулгада алдалан унаһан сэрэгшэдэй ба хабаадагшадай үхибүүдтэ, хизаар ороноо шэнжэлэлгын олимпиадануудта илагшадта, һургуулиин блогернуудта, захиралнуудта, номой сангуудые даагшадта барюулаа.