​Баирма Гумпылова: «Буряад хэлэмнай хосорхогүй»

 Энэ жэлдэ болоһон уласхоорондын хэмжээнэй «Эрхим багша» ба «Эрхим хүмүүжүүлэгшэ» гэһэн урилдаануудта түрүүлһэн мэргэжэлтэд Яруунын аймагай Иисэнгэ һууринһаа уг гарбалтай юм. Һонирхолтойнь гэхэдэ, урда жэлдэ эрхимлэһэн хоёр багша баһа нэгэ нютагай байгаа: Хэжэнгын аймагай Могсохон һууринһаа гарбалтайнууд.

2026 оной «Эрхим хүмүүжүүлэгшэ» Баирма Гумпыловагай хэлэһээр, нэгэ нютагһаа угтай Арюна Рабда­новнатай урид Улаан-Үдэдэ илалта туйлаад, удаань уласхоорондын хэм­жээндэ шалгараад байхадаа, «Ямар гайхалтай, һонирхолтой юм», - гэжэ хөөрэлдэһэн байна.

- Яруунын аймагай Иисэнгэ нютагһаа уг гарбалтайб. Бодонгууд угай Доржын Цырен хүбүүнэй табан үхибүүдэй дунда басаган боложо түрөөб. Хорло Жигжитовна Юндуно­ва эжы бүхы наһаараа тоо бодолгын багшаар хүдэлөө. Абамнай эртээр наһа барахадань, табан үхибүүдые үндылгэхэ, хүмүүжүүлхэ уялга эжым­най ээм дээрэ унаа ааб даа. Хэды тиигэбэшье бултанаймнай гарыень ганзагада, хүлыень дүрөөдэ хүргэжэ шадаа. Бидэ табуулаа дээдэ һургуули дүүргээ һэмди, булта багша мэргэ­жэлтэй болообди, - гэжэ абаһаар лэ Улаан-Үдэ хотын «Подснежник» гэһэн 67-дохи сэсэрлигтэ 30 гаран жэл хүдэлжэ байһан Баирма Цыре­новна хөөрөөгөө эхилнэ.

Хорло Жигжитовна эжынь Баир­ма басаганайнгаа ерээдүйн мэргэ­жэл шэлэлгэдэ ехэ нүлөө үзүүлһэн байна. Тиигэжэ тэрэ 8-дахи класс дүүргэжэ, Буряадай багшанарай учи­лищида ороо бэлэй.

- Тэрэ үедэ би ондоо мэргэжэл шэ­лээд, бэлдэжэ эхилһэн байгааб. Тии­хэдэ эжымни иимэ үгэнүүдые хэлээ һэн: «Багшын мэргэжэл сагаан сэдь­хэлтэй ажал. Үхибүүдэй урин нюдэ ходо харахаш, тэдэ шамда нэгэшье муу һанажа ябахагүй. Гэхэтэй хам­та ходо дулаанда ябахаш». Эжынгээ хэлэһэн үгэнүүдые залуудаа ехээр мэдэрээшьегүй һаа, саг ошохо бүри ойлгожо эхилээб, - гээд, Баирма Гум­пылова ерээдүйдэ түрүүшынгээ ал­хам хэһэнээ һанан дурсана.

Багшанарай училищи дүүргэһэнэй удаа тэрэ сагай эрилтээр түрэл аймагтаа багшалхаяа эльгэ­эгдээ. Түрэһэн Иисэнгэ нютагтаа балшар бага хүүгэдтэ эрдэм мэдэсэ үгэжэ, хоёр выпуск гаргаһан байна.

- Хүдөө нютагта ород ба буряад классууд гээд хубаардаг байһые булта һанана бэзэт. Бишье баһа энэ ушартай дайралдааб. Түрүүн ород класста багшалжа, 1-3-дахи классуудта заагааб. Удаань намда буряад класс үгтөө һэн. Эндэ ород хэлэ муугаар мэдэдэг хүүгэд ерээ. «Нэгэтэ ород хэлэ, тоо бодолгые хуу буряад хэлэн дээрэ үнгэргэел даа», - гэжэ үхибүүд хэлээ һэн. Теэд ород хэлэ яагаад буряадаар заахабши. Мүн буряад хэлэн дээрэ тоо бодолгоор ном һургуулиимнай номой санда байгаа. Захиралда ошожо, энээн ту­хай мэдүүлээб. Зүбшэл абажа, буряадаар тоо бодолгые заажа эхилээб. Нэмээхэ, хороохо гэхэ мэтэ буряад үгэнүүдые хэшээлдээ хэрэглэжэ эхи­лээбди. Үхибүүдэймни нюдэн нээгдээд, багшаяа ойлгожо эхилээ. Урагшатай хэшээлнүүд болоо. Ха­рин 2-дохи классһаа абаад, ородо­ороо багшалжа эхилээб: ном үгы байшоо, - гэжэ ажалайнгаа нам­тарай түрүүшынгээ алхамуудай һонирхолтой ушарнуудтай Баирма Цыреновна танилсуулна.

1990-ээд онуудта Баирма Цыре­новна гүрэн дотор сагай хубилхада, Улаан-Үдэ хото ошохо гэһэн шиид­хэбэри абаһан байгаа. Хэдэн жэлдэ үхибүүдээр хүдэлһэн хадаа зүрхэ сэдьхэл, һанаа бодолынь һуралсалай гуламтада таталдаа гү даа. Иигэжэ Баирма Цыреновна «Подснежник» гэһэн хүүгэдэй 67-дохи сэсэрли­гэй богоһо алхажа ороо һэн. Эндээ мүнөө болотор хүдэлжэ ябана.

- Сэсэрлигэй хүүгэд эхин клас­сай үхибүүдһээ тад ондоо бай­шоо. Бүхы һанаа ухааниинь, ойлгосо юумэнүүдынь адли­шуу гэжэ һанажа ябаһан бай- гааб. Тиихэдэ өөрөөшье ород хэлэ һайнаар мэдэхэгүй байһанаа мэдэрээб. Тиимэһээ мэргэжэ­лээ дээшэлүүлгын хэшээлнүүдтэ, тусхай курсануудта ябажа, шэ­нээр бэлдээб. Дээдэ һургуулида һуралсалаа үргэлжэлүүлээб. Ехэ бэрхэ багшанарта заалгааб. Буряад хэлээр, уран зохёолоор талаан бэ­лигтэй, нэрэ солотой эрдэмтэдэй һүүлшын тоһондонь, үрмэдэнь хүртөөб гээд һанагдана. Манай бүлэгэй дүүргэһэнэй һүүлдэ удааншье болонгүй, булта тэдэмнай наһанай амаралтада эльгээгдэһэн байгаа гэжэ дуулааб, - гэжэ Баирма Гумпылова хөөрэнэ.

«Подснежник» сэсэрлигтэ за­луу багшын ерэмсээрнь, буряад хэлэнэй хэшээлнүүд эршэтэйгээр үнгэргэгдэжэ эхилээ. Мүнөө үедэ 67- дохи сэсэрлигэй даагшаар хүдэлжэ байһан Баирма Галсановна Доржи­ева хүмүүжүүлэгшэ ябаа. Хоёр Ба­ирмануудай ашаар буряад хэлэнэй бүлэг нээгдээ, эндэ үхибүүд түрэл хэлэндээ һуража эхилээ. Буряад хэ­лээр заалгада хэрэгтэй методиче­ска заабаринуудые бэшэһэн, ород-буряад-англи хэлэн дээрэ хүүгэдтэ зорюулагдаһан Дарима Доржиевна Могоева өөрынгөө ажалнуудые тус сэсэрлигтэ нэбтэрүүлһэн намтар­тай. Энээндэнь Баирма Цыреновна хабаадалсаһандаа баяртайб гээд тэмдэглэнэ.

«Амар мэндэ-э!» гэһэн түсэлэй бэелүүлэгдэхэдэ, «Подснежник» сэсэрлиг түрүүшүүлэй тоодо орол­соо. Билингвальна бүлэг нээг­дэжэ, буряад хэлэндэ һуралсал үргэлжэлүүлэгдээ. Теэд хэдэн шалтагаанһаа боложо, иимэ түсэлнүүд түгэсхөө. Гол бэрхэшээл хадаа буряад хэлэтэй мэргэжэлтэ­дэй дуталдал болоно.

- Билингвальна бүлэгтэмнай хүмүүжүүлэгшэ үгы байшоо. Ондо ондоо бүлэгүүдтэ өөрын хэшээл үнгэргэхэһөө гадна, тэрэ билинг­вальна бүлэгнай тиимэ ехэ байгаагүй һаашье, тэндэ онсо илгаатайгаар хүдэлхэш. Тиигэжэ хоёр тээшээ гүйдэг болооб. Хаа-яа үрдихэгүйш, абаһаар лэ дүнгүүдтэ энэнь дул­дыдажа эхилээ. Эдэ түсэлнүүдэй дүүрэхэдэнь, манай даагшын захира­лаар өөһэдөө үргэлжэлүүлэе гэһэн шиидхэбэри абтаа. 3 наһатайһаа тэрэ бүлэгтөө хүүгэдые абаабди. Мүнөө үедэ тэдэмнай 5 наһатай бо­лоод ябана. Хэдэн хэлэндэ жааһаань - гурба наһатайһаа һургажа эхилхэ­дэ, үхибүүдэй уураг тархи хоёр да­хин үлүү хүдэлнэ гэжэ хэлсэдэг. Теэд гурбатайдаа үхибүүн дуугархагүй, урдаһаашни ганса хөөрхэнөөр хараад һууха. Буряадаараа хэлээд, да­хуулаад, юумэ хэе гэхэдэшни ойлго­хо, дахалдаад хойноһоошни һажаан хуу бүтээхэ. Хэзээ дуугархаб даа гэжэ һанахаш. Мүнөө тэдэнэймнай таба­тай болоходонь, һураһаниинь ойл­госотой болоно. Урид гараһанаа, үзэһэнөө зогсонгүй, хуу хэлэжэ эхилээ, - гэжэ ажал тухайгаа «Эр­хим хүмүүжүүлэгшэ» энеэбхилэн хөөрэнэ.

Буряад хэлэнэй хэшээлнүүдтэ ондо ондоо арадһаа уг гарбалтай хүүгэд ябана. Узбек, киргиз, ород уг­тайшуулай буряад хэлэ үзэхэдэнь ба­ярламаар гээд һанагдана.

- Ондоо яһатад бэрхэнүүд, манай түрэл хэлэнэй үгэнүүдые мэдэжэ абаһандань болтогой. Теэд гол зо­рилгонуудаймнай нэгэн хадаа буряад хүүгэднай буряад һанаа бодол­той, сэдьхэлтэй болог лэ гэжэ ходо һанажа ябагшаб, - гэжэ Баирма Гум­пылова мэдүүлнэ.

30 гаран жэлэй хугасаада хүүгэдэй сэсэрлигтэ хүдэлһэнэй удаа «Эрхим хүмүүжүүлэгшэ» гэһэн гол нэрэ зэр­гэдэ хүртэһэн мэргэжэлтэн хэдэн һайхан ажаглалта хэһэн байна.

- 1990-ээд онуудай һүүл багаар, 2000-аад онуудай эхиндэ буряад хэлэн хэрэггүй болоһон шэнги бо­лоо һэн. Үхибүүдтэ, түрэлхидтэ эл­дэб юумэ дурадхагша һэмди. Иимэ юумэ хэнэбди, хэшээлдэмнай ерыт, хэмжээнүүдтэмнай хабаадалсыт гэхэдэ, нэгэшье боложо үгэхэгүй. Буряад хэлэмнай байһаниинь бо­лоо гээд ябаабди, мүнөө тэнжэжэ, тэгшэ боложо байна гү даа гээд һанагдана. Юуб гэхэдэ, һүүлшын 5-7 жэлдэ түрэлхидэй хандасань он­доо болоо. Юу хэжэ байнабта гэжэ һонирхожо, бидэ хабаадахабди гэжэ байгаад ябадаг болоо. Түрэл хэлэеэ мэдэнэгүйбди гэжэ һанахадаа, хүн зоноймнай зосоо муу болоно гү даа. Һүүлэй үедэ залуу һүрэг үхибүүдээ сэсэрлигтэ асарна. Тиимэһээ буряад хэлэмнай хосорхогүй, һэргэхэ гээд найдагдана, - гээд, Баирма Цыренов­на һанамжаараа хубаалдана.

Олон жэлэй дүршэлтэй байбашье, уласай хэмжээнэй томо мэргэжэл­тэ урилдаанда анха түрүүшынхиеэ хабаадаа. Ехэ харюусалгатай хэм­жээ ябуулгада диилэһэнэй удаа бүхэроссиин хэмжээндэ Буряадаа түлөөлхэ бүри харюусалгатай хэрэг гээшэ.

- Ямар ехэ ашаан бэе дээрэмни унаба гээшэб. Бурханай үршөөлөөр тиишээ ошохо болоһондоо, Буряад ороноо бүхы һайн талаһаань харуулхаяа оролдохоб. «Хүнүүдтэ хуу һайн юумэеэ хөөрэхэ, харуулха хэ­рэгтэй. Муу юумыешни шамгүйгөөр өөһэдөө харажархиха, олоод лэ бай­ха», - гэжэ эжымни ходо хэлэдэг гээ­шэ, - гээд, Баирма Гумпылова хэлэнэ.