Мартагдаһан дайнай баатарнууд

Мартагдаһан дайнай баатарнууд

Мартын 26-27-до Москва хотын Оросой Эрдэмэй академиин Хитадай ба мүнөө сагай Азиин институдта Оросой болон СНГ-гэй гүрэнүүдэй Солонгос орониие шэнжэлэгшэдэй эрдэмэй XXX конференци үнгэргэгдэбэ. Уласхоорондын хэмжээндэ эрдэмэй 54 доктор ба кандидат хабаадаһан байна. Буряад Уласһаа тэрэ конференцидэ «Сэрэгэй хани нүхэсэл» гэһэн Солонгосой дайнай ветерануудай бүхэроссиин зүблэлэй түрүүлэгшын орлогшо Цыбиков Очир Цыбикович ошожо, элидхэл хээ.

1950-1953 онуудта Хойто ба Урда Солонгос гүрэнүүдэй хоорондо шуһата дайн дажар үргэлжэлһэн түүхэтэй. Шалтагынь гэбэл, Хойто Солонгосой президент Ким Ир Сен хоёр гүрэниие нэгэдүүлжэ, өөрынгөө засаг доро оруулхые һэдэлгэ хэһэн. Хойто Солонгосто Хитад ба СССР дэмжэлтэ үзүүлһэн байна. Харин Урда Солонгосой Америкын Хол­боото Штадууд ба тэрэнэй союзна гүрэнүүд хамтаржа тэмсэһэн гэдэг.

Манай гүрэнһөө ехэнхинь лётчи­гууд ба зенитчигүүд хабаадажа, тэдэнэй 22 сэрэгшэд Советскэ Союзай Геройн зэргэдэ хүртэһэн, 315 хүн ами наһантаяа хахасажа хосорһон.

Олон жэлэй туршада манай гүрэн дотор Солонгосой дайн тухай хэлэхэнь ба бэшэхэнь шанга хорюултай байһан. Тэндэ хабаадаһан сэрэгшэд Эсэгын дайнай ветерануудай зэр­гэдэ хүртэдэг, Солонгосой дайнда хабаадаһан тухайгаа дүтынгөөшье зондо хөөрэдэггүй байһан. 2002 ондо тус хэрэгүүдэй «нюуса» гэһэн заабари тэмдэгынь һалгагдажа, Солонгосой дайнай ветерануудай бүхэроссиин зүблэл байгуулагдаһан ушартай.

«Сэрэгэй хани нүхэсэл» гэһэн Солонгосой дайнай ветерануудай бүхэроссиин зүблэлэй түрүүлэгшын орлогшо Очир Цыбикович Цыбиков олон жэлэй туршада түүхын «сагаан толбото» хуудаһануудые һэргээн бодхоохын талаар туйлай ехэ ажал хэрэгүүдые ябуулна. Тэрэ Солон­госой дайнда хабаадагшад тухай мэдээсэлнүүдые суглуулжа, «Забы­тые на 45 лет» гэһэн ном хэблэһэн байна. Тэрэ ном соонь зүүн зүгэй нюуса дайнай 700 ветеранууд тухай баримтанууд, наһанайнь намтар ба дурсалганууд үгтэнхэй. Тэрэ сэнгүй үнэтэй түүхэтэ баримтануудай номой автор Очир Цыбикович манай асуу­далнуудта харюусаба.

- Очир Цыбикович, та ямар уша­раар бүхы хүсэ шадалаа ба мүнгэ зөөриеэ зорюулжа, Солонгосой дай­най түүхээр ехэ ажал ябуулгануу- дые бүтээнэбта?

- 1950-яад онуудай эхиндэ Азиин гүрэнүүдые доһолгон һүрдөөжэ, олон зуу мянгаад хүнэй ами наһа таһалһан Солонгосой дайн тухай манай гүрэндэ огто мэдэдэггүй шахуу. Үнэн дээрээ манай гүрэнэй байдалда туйлай ехэ хорото нүлөө үзүүлһэн «мартагдаһан» дайн олон зоной хуби заяантай сэхэ холбоотой юм.

Минии эсэгэ, Агын Буряадай тойрогһоо гарбалтай Цыбик Эрды­неевич Жамьянов, эдир залуу наһандаа гурбан жэлэй туршада зенитно-артиллерийскэ полкын бүридэлдэ Солонгосто болоһон дайнда хабаадаһан. Дайнда мор­доходонь, би эжынгээ умай соо, үшөө алтан дэлхэй дээрэ түрөөгүй үлэһэн байгааб. Тиигээд 1953 ондо, минии гурбатайда, абамни гэртээ бусажа ерэһэн юм. Нэгэтэ минии хорёо соогуураа наадажа ябатар, арһан хүүртигтэй, хара костюмтай, толгойдоо хара шляпатай ба гартаа чемодантай танигдаагүй хүн гэнтэ орожо ерээ бэлэй. Нам руу ехэ баяр­тайшье, гунигтайшье нюдөөр хараад зогсоһониинь мартадаггүйб. Би эжыдээ гүйжэ ошоод: «Эжы, манайда нэгэ танигдаагүй хүн ерээ!» – гэжэ дуулгаа һэм.

Эжытэймни баяртай уулзалгын удаа абамни намайе тэбэреэ һэн. Хубсаһанайнь үнэрэй хажуугаар аргагүй түрэл ба арюун хангалые би, бишыхан хүбүүн, зүрхэ сэдьхэлээрээ мэдэржэ таняа һэм даа!

Саашадаа эсэгэмни намда сэсэн һургаалнуудаа заажа, ажалша бүхэриг абари зантайгаар ургуулан хүмүүжүүлхые оролдоо. Гэр бүлынгөө, улад зонойнгоо, Эхэ оро­нойнгоо амгалан тэнюун байдалай тулада ами наһаяа хайрлангүй, һүрөөтэ дайн байлдаанууд соо тулалдаа ха юм!

Энэ ганса манай бүлын түүхэ бэшэ. Бүхы дайн байлдаануудта, мүнөөнэй сэрэгэй тусхай операцида хабаадаһан сэрэгшэдтэй бүлэнүүдтэ хабаатай ушар.

Абамни Солонгосой дайнда хабаадаһан тухайгаа наһан соогоо нюужа ябаа. Тиигээд наһанһаа нүгшэжэ мордоходонь, би иимэ бодолнуудта абтаа һэм:

- Эсэгын дайнай һүүлээр түрэһэн үеын хүнүүд Солонгосто болоһон дайн тухай огто юушье мэдэдэггүй. Тэрэ дайнда хабаадаһан олон мян­ган сэрэгшэдэй габьяанууд «нюуса» гэһэн заабаряар бүхэ тамгаар бүглэгдэнхэй. Солонгосой дайнай баатарнуудай аша гушанарынь үбгэ эсэгэнэр тухайгаа мэдэжэ, омогор­хожо, жэшээ абажа ябаха ёһотой. «Мартагдаһан» дайнай сэрэгшэдэй нэрэнүүдые һэргээлгэ хадаа манай нангин уялга. Үнгэрһэн түүхэеэ һайн мэдэдэг арад мүнөөнэй бай­далаа сэгнэдэг. Мүн лэ энэ талаар хүдэлмэринүүд үнгэрһэн ба мүнөө үеын зониие холбоһон һүлдэтэ дугы болоно.

- Та Солонгосой дайнай орден медальнуудаар ямар хүнүүдые шаг­нажа урмашуулдаг гээшэбта?

- Би Москва хотын Солонгосой дайнай музей ошожо, түрүүшын 30 орден захяад, бүхы хэрэгтэй дан­сануудыень бүтээгээ һэм. Тиигээд түрэл Агынгаа тойрог ошожо, тэрэ үедэ амиды мэндэ һууһан Солонго­сой дайнай хоёр ветеранда зүүлгээ бэлэйб. Саашадаа Буряад Уласта ажаһуудаг 70 гаран ветеранда болон тэдэнэй үри хүүгэдтэнь барюулааб. Тэрэ үедэ «мартагдаһан» дайнай 10 гаран сэрэгшэд амиды мэндэ байгаа һэн.

«Сэрэгэй хани нүхэсэл» гэһэн эмхиин гэшүүдтэй Кабанскын аймагай Тимлюй нютагай Иван Стрекаловский, «Шигаево» нютагай Николай Егоров болон бусад хүндэтэ ветерануудта ошожо, орденуудые барюулхадамнай, тэдэнэр ехээр уяржа, нюдэнһөө нулимсануудые дуһааһаниинь мартагдадаггүй. Солонгосой дайнай ветерануудай ехэнхинь Эсэгын дайнай ойн баярай медальнуудһаа бэшэ ондоо шагнал­нууд үгы байгаа. Эдир залуу наһандаа үхэлэй соробхилһон галаб соогуур дайн байлдаануудта хабаадаһан аша габьяагай түлөө орден ехэ үнэтэй, сэнтэй!

Солонгосой дайнай үнгэрһөөр 70 гаран жэлэй туршада тэндэ хабаадаһан нэгэшье сэрэгшын шаг­налда хүртөөгүйнь ехэ шаналалтай! Орденуудые захижа бүтээхэ хэрэгтэ намда хэншье туһалаагүй. Би ганса өөрын пенсиин ашаар бүтээжэ, хүндэтэ сэрэгшэдээ урмашуулһандаа баяртайб.

- Солонгосой дайнда хабаадаһан хэды хүнүүдэй нэрэнүүд элирээб?

- Би бэдэрэлгын хүдэлмэринүүдэй туһаар хамтадаа 4 мянган хүниие олооб. Тэдээн сооһоо 520-иинь Буряад ороной ажаһуугшад болоно. Военкомадуудта хандажа, интернет соо бэдэржэ, хүнүүдһээ һураг- шалжа, ветерануудай нэрэнүүдые элирүүлһэн байнаб. Мүнөө хүнүүд өөһэдөө ерэжэ, үбгэ эсэгэнэр тухай­гаа хөөрэдэг болоһондонь баяртайб.

Буряад Уласһаа ба Үбэр Байга­лай хизаарһаа гадуур бусад үндэһэ яһатанай нютагууд руу хандажа бэдэрдэгби. Юундэб гэхэдэ, Солонго­сой дайнда ехэнхидээ азиат яһанай сэрэгшэдые эльгээхые оролдодог байһан гэжэ эли. СССР гүрэн тэрэ дайнда нюусаар хабаададаг һэн тула азиат нюур шарайтай сэрэгшэдые дайсад хитадууд гэжэ тоолохо гэһэн бодомжотой байгаа.

- Танай намтарай Солонгосой дайнда хабаатай хэһэгээр Агын Буряадай тойрогой хүдөөгэй ара­дай театр зүжэг табижа, олоной һайшаалда хүртэһэн байна.

- Минии намтараар «Мартагдаһан дайнай солдадууд» гэһэн зүжэг зохёоһон Цындыма Дашиевна Бабуевада, Агын Буряадай тойрогой Могойтын аймагай Сагаан-Шулуутайн «Бэлиг» арадай театрай хүтэлбэрилэгшэ ба режиссёр Туя­на Владимировна Содномовада, наадаһан бүхы артистнарта, эгээл эдир зүжэгшэн, зургаа наһатай Золто Раднаевта гүн сэдьхэлэйнгээ бая­рые хүргэнэб. Солонгосой дайнһаа бусаһан эсэгэтэеэ балшар багахан минии түрүүшын уулзалга тухай уран һайханаар тайзан дээрэ зураглагдан харуулагдажа уяруулаа. Энэ зүжэг үнгэрһэн ба мүнөө сагай таһаршагүй холбоон тухай, хүнэй хуби заяанай ба замби түбиин байдалай нэгэдэлэй солые дуудаһан дуун! Олон жэлэй саада тээ юрын буряад айлда болоһон үйлэ ушарнууд оюун бэлигтэй артист­нарай хүсөөр ёһото уран урлалай дээжээр зүрхэ сэдьхэл шэмшэрүүлэн хүлгөөнэ. Тус зүжэг залуу үетэниие арадайнгаа үнгэрһэн түүхэтэй танил­суулжа, үе сагуудые холбоно.

- Москва хотодо һая үнгэргэгдэһэн эрдэмэй зүблөөтэ хуралдаан яажа үнгэрөөб?

- Оросой болон СНГ-гэй гүрэнүүдэй Солонгос орониие шэн­жэлэгшэдэй XXX эрдэмэй зүблөөтэ хуралдаан олон тоото эрдэмтэдэй хабаадалгатайгаар сэдьхэлэй дулаа- хан ба хани барисаанай оршондо ехэ һонирхолтойгоор үнгэрһэн байна. Тэндэ мүнөөнэй Солонгосой хахад олтирогой байдалтай холбоо- той асуудалнуудаар элидхэлнүүд хэгдэжэ, зүбшөөлтэ хэлсээнүүд эмхидхэгдээ.

Буряад Уласһаа ба Үбэр Байгалһаа бууһан ори ганса түлөөлэгшэ болохо намайе ехэ хүндэтэйгөөр угтажа абаад, элидхэлыемни анха­ралтайгаар шагнажа, дэмжэлтэ үзүүлһэндэнь баяртайб. Олон жэлэй туршада минии ябуулжа байһан бэдэрэлгын ажалда эрдэмтэд үндэр сэгнэлтэ үгэжэ, онсо шухала удха шанарыень тэмдэглэһэн байна. Хуралдаанай үедэ хадуужа абаһан шэнэ мэдээсэлнүүд намда хүсэ шадал нэмээжэ, Эхэ оронойнгоо, түрэл арадайнгаа түүхэдэ ехэ сэнтэй ажал хэрэгүүдые ябуулжа байһанаа ойлгооб. Би мүнөө хоёрдохи номоо хэблэлдэ бэлдэжэ байнаб. Мүнөө үнгэргэгдэһэн хуралдаанай барим­танууд шэнэ номдо оруулха олон мэдээсэлнүүдээр хангагдаба.