Алдар нэрыень, ашата хэрэгыень дурдажа...

Доодо-Ивалгын һургуулиин шэнэ һайхан байшанай гурбадахи дабхарай фойе соо табигдаһан тусхай стендһээ түүхэдэ мүнхэрһэн алдарта багшанарай шарайнууд айлшадые угтан амаршалжа, үе сагай сууряагаар, урдаһан жэлнүүдэй холбоогоор түрэл арадай ёһо заншалай, эхэ хэлэнэй мүхэшэгүй һүлдөөр гэрэлтэнэ. 

Хуралдаанай нээлтын баяр ёһолол дээрэ Доодо-Ивалга нютагай һургуулиин захирал Семён Семёнович Галданов ба Ивалгын аймагай эрдэм һуралсалай хүтэлбэриин таһагые даагша Татьяна Сергеевна Ленхобоева гэгшэд бүгэдэ сугларагшадта хандажа, амжалтатайгаар ба аша үрэтэйгөөр ажал ябуулгануудта хабаадахыень хүсэһэн байна.    

Болбосоролой һалбариие бодхоолсоо

Бадмаев Бато Бадмаевич 1918 ондо Зэдын аймагай Няньги нютагта түрэн үдэһэн намтартай. Долоон жэлэй һургуули дүүргэһэнэй удаа 1936 ондо Хяагта хотын багшанарай техникум амжалтатайгаар түгэсхэһэн. Саашадаа залуу багша Зэдын аймагай Дэрэстэй, Доодо-Бургалтай, Худагын һургуулинуудта географиин багшаар, завучаар, эхин шатын һургуулиие даагшаар хүдэлһэн намтартай. 1947 ондо Бато Бадмаевич Бадмаевта «Буряад-Монголой АССР-эй габьяата багша» гэһэн нэрэ зэргэ олгогдоһон юм.

1947 оной сентябриин 1-һээ Б.Б. Бадмаев Дэрэстэйн долоон жэлэй һургуулида буряад-монгол хэлэнэй багшаар, захиралаар хүдэлһэн. Хүндэтэ багша 1952-1954 онуудта Буряад-Монголой гүрэнэй багшанарай институдта һуралсал гаража, «буряад-монгол хэлэ бэшэг ба уран зохёол» гэһэн мэргэжэлээр түгэсхэһэн намтартай. Саашадаа тэрэ Улаан-Үдын багшанарай училищида, Ториин аймагта эрдэм һуралсалай таһагые даагшаар, мүн Новоселенгинскын дунда һургуулида багшаар ажаллаһан байна.

1955-1959 онуудта Бато Бадмаевич ажалһаа таһалдангүй, Д. Банзаровай нэрэмжэтэ Буряадай гүрэнэй багшанарай институдта амжалтатайгаар һуража дүүргэһэн юм. Новоселенгинскын хүдөөгэй залуушуулай дунда һургуулиин захиралаар, саашадаа 1962 ондо Оронго нютагай дунда һургуулида һуралсалай талые даагшаар хүдэлһэн. 

1964 ондо БурАССР-эй Арадай гэгээрэлэй яаманай шиидхэбэреэр, Бато Бадмаевич Бадмаев Доодо-Ивалгын шэнэ нээгдэһэн 8 жэлэй һургуулиин захиралай тушаалда ба географиин багшаар баталагдаһан байгаа. Эндэ хүндэтэ багша 1978 ондо наһанайнгаа амаралтада гаратараа хүдэлһэн намтартай.  

Тушаалта ажалайнь эхиндэ Доодо-Ивалга нютагта гансал эхин шатын һургуули байһан. Шэнэ захиралай туйлай ехэ оролдолго ябуулгын хүсөөр хоёр һарын туршада 8 жэлэй шэнэ һургуули байгуулагдаад хүдэлжэ эхилһэн. Хүнэй байра байһан хоёр
дабхартай гэртэ ехэ заһабарилгын хүдэлмэри-нүүдые ябуулжа, бараа хэрэгсэлнүүдээр, партануудаар хангажа, багшанарай шэнэ коллектив байгуулха гээшэ бэлэн хэрэг бэшэ. Ехэ дүй дүршэлтэй, абьяас түгэлдэр, ажалша бүхэриг, сүхэршэгүй абари зантай захирал Бато Бадмаевичай хүтэлбэри доро шэнэ һургуули саг болзортоо нээгдэжэ, нютагай үхибүүд сентябриин 1-дэ һургуулида ошоһон байна.      

1978 ондо наһанайнгаа амаралтада гарахын урда тээ Бато Бадмаевич Доодо-Ивалгын дунда һургуулиин шэнэ байшан барюулһан габьяатай. Тэндэнь мүнөөшье, 50-яад жэлэй үнгэрһэн хойно, хэшээлнүүд үнгэргэгдэһөөр, хонхо жэнгирһээр зандаа.

Багшын ба захиралай ажал үүргэнүүдэй хажуугаар Бато Бадмаев 1961 ондо 1-дэхи ангиин «Үзэглэл» гэһэн һуралсалай ном зохёон хэблэхэ хэрэгтэ хубитаяа оруулһан. Бато Бадмаевич Буряад Уласай һургуулинуудта хамтадаа 42 жэлэй туршада ажаллаһан, тэрэнэйнь 30 жэлынь захиралай ба һуралсалай талые даагшын тушаалнуудта хүдэлһэн намтартай.  

Хүндэтэ багша «1941-1945 онуудай Агууехэ дайнай үедэ шэн габьяата ажалай түлөө» гэһэн медаляар (1946), «Ажалай шэн габьяагай түлөө» (1949), «Ажалай ветеран» (1983) болон олон тоото Хүндэлэлэй бэшэгүүдээр шагнагдаһан. 1957 ондо КПСС-эй гэшүүн болоһон, хэдэн жэлэй туршада партиин эмхи зургаанай бюрогой гэшүүн байһан намтартай.   

Багшанарай уг үргэлжэлүүлэн...

Цыпылма Бальжинимаевна Бальжинимаева 1924 ондо Агын Буряадай тойрогой Могойтын аймагай Баруун-Шэбьеэ нютагта Цоктоин Бальжинима гэһэн багшын гэр бүлэдэ түрэһэн намтартай. Эсэгэнь Адуун-Шулуун, Хори, Ярууна болон Ага нютагта һургуулиин захиралаар хүдэлһэн. Наһанайнгаа һүүлшын жэлнүүдтэ Дээдэ-Үдэ хотын Буряадай гүрэнэй хэблэлэй газарта оршуулагшаар ба буряад хэлэ бэшэгэй һуралсалай номуудые зохёон байгуулагша автораар хүдэлһэн.   

Эжынь Субанова Пылма Зугаалай нютагай Ленинэй нэрэмжэтэ хамтын ажахын үхибүүдэй сэсэрлигые даагшаар хүдэлдэг байһан. Бальжинимын Цыпылма 1939 ондо Зугаалайн долоон жэлэй һургуули амжалтатайгаар дүүргээд, Агын багшанарай училищида ороһон байна. Хооһо нойтоор ябажа, 1942 ондо, Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай түлэг дундаа ябажа байхада, багшанарай училищи дүүргээд, Хара-Шэбэрэй эхин һургуулиин даагшаар, багшаар томилогдоһон байна. Иигэжэ 18 наһатайдаа гэр бүлэеэ тэдхэхэ ори ганса хүниинь болоо бэлэй.

1943-1957 онуудта Цыпылма Бальжинимаевна Зугаалайн һургуулида буряад хэлэ ба литература, ород хэлэ ба литература зааһан юм. Тиихэдэ үхибүүд интернадта байгаад һурадаг байһан. Үлэн хооһон сагта тэдэниие дэмжэһэн багшаяа шабинарынь мартадаггүй һэн. Һая болотор баяраа мэдүүлжэ ябадаг бэлэй.

Хэшээлнүүдэй һүүлээр залуу багша шабинартаяа суг хамта колхозой поли дээрэ ажаллаха, хар-таабха малтаха, үбһэ, һолоомо хуряаха, түлеэ бэлэдхэхэ ажалда хабаададаг байгаа.

«1941-1945 онуудай Эсэгэ ороноо хамгаалгын дайнай үедэ шэн габьяата ажалай түлөө» гэһэн медаляар 1946 ондо залуу багша Цыпылма Бальжинимаевна шагнагдаһан байна. 1953 ондо «Ажалдаа шалгарһанай түлөө» гэһэн медальда хүртэһэн намтартай.

1956-1957 онуудта Ц.Б. Бальжинимаевада туршалгын (экспериментальна) бэлэдхэлэй класс даалгагдаһан байна. Энэ туршалгын урагшатай үнгэргэгдэһэнэй ашаар бүхы буряад һургуули-нуудта бэлэдхэлэй класс болюулагдаһан.  1959 ондо Цыпылма Бальжинимаевна Буряадай багшанарай дээдэ һургуулиин буряад хэлэ болон литературын, ород хэлэ болон литературын факультет түгэсэһэн.

Удаань наһанайнгаа нүхэр Бато Бадмаевич Бадмаевтай хамта Новоселенгинскын, Оронгын дунда һургуулинуудта багшалһан байна. 1964 онһоо 1978 он хүрэтэр Цыпылма Бальжинимаевна Доодо-Ивалгын дунда һургуулида буряад хэлэ бэшэг ба уран зохёол зааһан намтартай. 1967 ондо Цыпылма Бальжинимаевна «РСФСР-эй габьяата багша» гэһэн үндэр нэрэ зэргэдэ хүртэһэн.

1975 онһоо уласай үндэһэн һургуулинуудай эрдэм шэнжэлэлгын институдай Буряадай филиалай штатнабэшэ эрдэмтэ мэргэжэлтэнээр ажаллаа.  1970 ондо профессор Цей-Жап Цыдыпович Цыдыповтэй суг хамта 4-дэхи класста үзэхэ «Буряад хэлэн» гэжэ һуралсалай ном шэнэ программаар бэлдэжэ хэблэһэн байна. Үшөө тиихэдэ Цыпылма Бальжинимаевна буряад хэлэ зааха талаар олон методическа ба дидактическа пособинуудые бэшэжэ хэблэһэн юм. 

Үргэн ехэ эрдэм мэдэсэтэй, баян дүй дүршэлтэй мэргэжэлтэн, түрэл хэлэнэй түрүү багшанарай нэгэн гээд, угсаата буряад зонойнгоо дунда суурха-һан. Цыпылма Бальжинимаевнагай ехэ оролдолго хүдэлмэриин хүсөөр Доодо-Ивалгын һургуули буряад хэлэ бэшэгэй залуу багшанарай һуралсалай гуламта болоһон. Буряадай багшанарай дээдэ һургуулиин олон оюутад  мэргэжэлэй практика тэндэ гаража, бүхы Буряад ороноор таран хүдэлһэн түүхэтэй.  

Эрдэмтэдэй сэгнэлтээр

Үргэн гүнзэгы ба һонирхолтой удха шанартай сэдэбүүд дээрэ онсолһон эрдэмэй хуралдаанда һургуулиин һурагшад ба багшанар суг хамта хабаадаһан  байна. Тэдэнэй хүдэлмэринүүдые шалгаһан жюриин бүридэлдэ Буряадай элитэ эрдэмтэд оролсожо, сэгнэлтэнүүдые үгөө. 

Буряадай гүрэнэй университедэй профессор, биологиин эрдэмэй доктор Бимба Батомункуевич Намзалов, Оросой Эрдэмэй академиин Сибириин таһагай Монголые, буддын шажаниие ба Түбэдые шэнжэлэлгын институдай эрдэмэй хүтэлэгшэ мэргэжэлтэн, хэлэ бэшэгэй эрдэмэй доктор, доцент Лариса Батоевна Бадмаева, Буряад Уласай Болбосоролой бодолгын институдай профессор, һурган хүмүүжүүлгын ухаанай эрдэмэй доктор Сономбал Цыденович Содномов, Оросой Эрдэмэй академиин Сибириин таһагай Монголые, буддын шажаниие ба Түбэдые шэнжэлэлгын институдай эрдэмэй ахамад хүдэлмэрилэгшэ, хэлэ бэшэгэй эрдэмэй кандидат Сэсэгма Дмитриевна Гымпилова, Буряадай гүрэнэй университедэй Буряад хэлэ сахин хүгжөөлтын түбэй ахамад методист, һурган хүмүүжүүлгын ухаанай эрдэмэй кандидат Оксана Александровна Дареева, Доодо-Саянтын дунда һургуулиин захирал, биологиин эрдэмэй кандидат Баир Баторович Митыпов гэгшэд жюриин бүридэлдэ ороһон байна. Эрдэмтэдтэй хамта мүн лэ Ивалгын аймагай эрдэм һуралсалай хүтэлбэриин таһагые даагша Татьяна Сергеевна Ленхобоева, Буряадай гүрэнэй университедэй аспирантка Роза Данзан-Самбуевна Норбоева болон Доодо-Ивалгын дунда һургуулиин багша Димит Дамбиевна Лыгденова гэгшэд хабаадагшадай ажалнуудые сэгнэбэ. 

Лариса Батоевна Бадмаева

Үнэн зүрхэнһөө баярые хүргэнэб!

Бато Бадмаевич Бадмаевай ба Цыпылма Бальжинимаевна Бальжинимаевагай басаганиинь Лариса Батоевна Бадмаева өөрөө томо эрдэмтэн юм. Россиин Эрдэмэй академиин Сибириин таһагай Монголые, буддын шажаниие ба Түбэдые шэнжэлэлгын институдай эрдэмэй хүтэлэгшэ мэргэжэлтэн, хэлэ бэшэгэй эрдэмэй доктор, доцент, Буряад Уласай Гүрэнэй шангай лауреат, «Буряад үнэн» Хэблэлэй байшанай ба Бүгэдэ Буряадай үндэһэн соёлой эблэлэй «Буряадай түрүү хүнүүд» гэһэн конкурсын лауреат Лариса Батоевна иигэжэ хэлэнэ: «Хүн бүхэн энэ алтан дэлхэй дээрэ эжы абынгаа буянгай ашаар ябана гээшэ. Энэ һарын 16-да Доодо-Ивалгын дунда һургуулида манай зүрхэ сэдьхэлдэ эгээл һайханаар һанагдадаг, бүхы хуби заяагаа, хүсэ шадалаа, эрдэм мэдэсэеэ хүдөөгэй һургуулинуудта зорюулжа хүдэлһэн эжы аба хоёроймнай - Бато Бадмаевич Бадмаев, Цыпылма Бальжинимаевна Бальжинимаевагай - нангин дурасхаалда зорюулагдаһан эрдэм шэнжэлэлгын хуралдаан гурбадахи удаа үнгэрбэ. Энэ баяр ёһололто ушараар Доодо-Ивалгын һургуулиин багшанарта, һургуулиин захирал С.С. Галдановта, завуч Ю.С. Балтуевада халуун баяр талархалаа мэдүүлнэб. Энэ хэмжээ ябуулга үхибүүдэй урган далижахада туһатай, буряад хүүгэдые буряад сэдьхэлтэй, буряад һанаа бодолтойгоор хүмүүжүүлхэ хэрэгтэ һайн нүлөө үзүүлхэ гэһэн тусхай үүргэтэй юм. Угсаата буряад арадайнгаа нэрэ солотой түрүү хүнүүдтэй омогорхон танилсаха, оюун бэлигтэй, абьяас түгэлдэр багшанарай шэнэ аргануудтай, дүй дүршэлтэй танилсажа, дэмжэн хүгжөөхэ гэһэн гол зорилготойгоор эмхидхэгдэдэгынь тон һайшаалтай».   

Сономбал Цыденович Содномов

Багшанар ехэ ажал ябуулна

 - Үнгэрһэн сагай габьяата багшанарай - Бато Бадмаевич Бадмаевай ба Цыпылма Бальжинимаевна Бальжинимаевагай дурасхаалта хуралдаан заншалта боложо, жэлһээ жэлдэ үргэн дэлисэтэйгээр үнгэргэгдэнэ. Түрүүшын жэлдэ ган-
сал Ивалгын аймагай һургуулинууд хабаадаһан аад, үнгэрэгшэ 2025 ондо хүршэ аймагуудай багшанар ба һурагшад нэмэһэн байна. Харин мүнөө жэлдэ үшөө Улаан-Үдэ хотын һургуулинуудай түлөөлэгшэд нэмэжэ хабаадаад
баярлуулба. Хуралдаанай бүхы дүрбэн секци буряад хэлэнэй багшанарай аргагүй ехэ ажал хүдэлмэринүүдые ябуулдаг байһаниие гэршэлнэ. Тэдэнэр һуралсалай программаһаа гадуур уран һайханай ба зохёохы талаар хэшээлнүүдтээ хандажа, түрэл арадайнгаа түүхэдэ, ёһо заншалнуудта ба эхэ хэлэндээ үхибүүдэй һонирхол татахые оролдоно гэжэ секцинүүд дээрэ эли тодоор харагдана. Тус конференциин үедэ буряад хэлэнэй багшанар хоорондоо сэнтэй дүй дүршэлөөрөө, һуралсалай шэнэ аргануудаар хубаалдажа, һурагшад эрдэм мэдэсэеэ дээшэлүүлнэ. Буряад хэлэнэй хүгжэлтэдэ ехэ сэнтэй нүлөөтэй, олондо туһатай ба хэрэгтэй хэмжээ
ябуулга, - гээд, жюриин гэшүүн Сономбал Цыденович Содномов тэмдэглэбэ.  

Бимба Батомункуевич Намзалов

Хуралдаанда дэмжэлгэ үзүүлэе!

- Доодо-Ивалгада үнгэргэгдэһэн хуралдаанда дурадхагдаһан түрэл хэлэеэ сахин хүгжөөлгын, хизаар оронойнгоо газар уһанай, хада уулануудай нэрэнүүдые шэнжэлэлгын сэдэбүүдтэй ажалнууд ехэ һонирхол түрүүлээ. Олон һурагшад элидхэлнүүд соогоо энэ талаар асуудалнуудта тодорхой һайн харюунуудые үгөө гэжэ тэмдэглэхэнь шухала. Нютагайнгаа үльгэр домогто газарнуудай, аршаан булагуудай нэрэнүүдыень шэнжэлжэ, түүхыень ухашалжа үзэхэдөө, үхибүүд түрэл хизаар оронойнгоо түүхые гүнзэгы һайнаар шудалан танилсана ха юм. Нютаг бүхэнэй топонимика - нэрэнүүд соо тэдэнэй үндэһэн гарбалай (эвенкнүүдэй, буряадай, түүрэгүүдэй г.м), байгаалиин онсо
шэнжэнүүдэй (хүдөөлиг, хужартай, хяагтай хүдөө г.м.) онсо шэнжэнүүдэй томьёото тэмдэгүүд (коды) нюугданхай юм. Эдэ бүгэдэ үхибүүдэй эрдэм мэдэсые баяжуулжа, ухаан бодолойнь хүгжэлтэдэ һайн нүлөө үзүүлнэ. Энэ ехэ шухала. Тиимэһээ Доодо-Ивалгын дунда һургуулиин үүсхэлые бүгэдөөрөө алишье талаар дэмжэхэ ёһотойбди, - гэжэ жюриин гэшүүн Бимба Батомункуевич Намзалов һанамжаяа хэлэбэ.

Шэнэ үеын түрүү арганууд

Хуралдаан дүрбэн секцидэ хубааржа, үүргэтэ ажалаа ябуулһан байна. «Буряад хэлэн мүнөөнэй үе сагта: хэлэнэй мүнөөнэй байдалда хэрэглэгдэн хүдэлэлгэ» гэһэн социолингвистическэ секциин хэмжээндэ олон һонирхолтой элидхэлнүүдые һургуулиин үхибүүд уншаһан байна.

«Элдэб үндэһэ яһатанай хани барисаанай сэдэб буряад уран зохёолшодой найруулганууд соо: уран найруулгын ба байгуулалтын талаар онсо шанарынь, табигдаһан асуудалнууд, зохёолой удхын хэсэгэй шэнжэлэлгэ, гол нюурнуудай дотор байгууламжын шанар шэнжэнүүд» гэһэн секцидэ хабаадагшад «Жан Зимин - багша, уран шүлэгшэн, хизаар ороноо шэнжэлэгшэ», «H. Дамдиновай «Декабристын бэһэлиг» гэһэн зохёол соо арадуудай хани барисаае харуулалга», «Алексей Бадаевай зохёохы хүдэлмэринүүд соо зураглагдан харуулагдаһан хани нүхэсэл, соёлой харилсаан ба арадуудай нэгэдэл», «Ж.Тумуновай «Нойрһоо һэриһэн тала» гэһэн зохёол соо арадуудай хани барисаае харуулалга», «Буряад авторнуудай зохёолнууд соо үгтэһэн арадуудай хоорондохи нүхэсэлэй сэдэб» гэһэн хүдэлмэринүүд түлөөлэгдөө.

Саашадаа «Түрэл орон хизаарай ами оруулагдаһан карта: буряад нютагуудай топонимуудай нэрэнүүдые шэнжэлэлгэ» гэһэн секцидэ 5–11-дэхи ангинуудай һурагшад хабаадажа, һонирхолтой элидхэлнүүдые хэһэн байна.

«Байгал далайн топонимуудай нюусанууд», «Нуртын юртэмсэ үеһөө үедэ», «Сэлэнгэ мүрэн», «Ивалгын хүндынүүдэй нангин газарнууд», «Загарайн аймагай топонимууд ба бага топонимууд», “Агын Буряадай тойрогой нангин газарнууд», «Баргажанай хүндынүүд», «Нютагай нэрэнүүд - нюуса түүхэнүүд» гэһэн гаршагтай элидхэлнүүд соогоо һурагшад эхэ нютагаа шэнжэлэлгын хүдэлмэринүүдтэй танилсуулжа, олоной һонирхол татаһан ушартай.

«Буряад хэлэнэй ба уран зохёолой хэшээлнүүд дээрэ инновационно технологинуудые хэрэглэлгэ: амжалтатай дүршэлнүүдые нэбтэрүүлгэ» гэһэн секцидэ буряад хэлэнэй багшанар элидхэлнүүдые уншажа, дүй дүршэлөөрөө хубаалдаа юм.

Эрхимүүд урмашуулагдаа

Эрдэм шэнжэлэлгын хуралдаанай үедэ шагай наадаар, буряад хүүхэлдэйнүүдые зураглан урлалгаар г.м. мастер-классууд үнгэргэгдэжэ, баяр ёһололто хэмжээе шэмэглэһэн байна. Хизаар ороноо, уран зохёолнуудые шэнжэлэлгын болон буряад хэлэеэ хүгжөөлгын талаар шэнэ инновационно аргануудай ба дүршэлнүүдэй эрхим авторнууд Хүндэлэлэй тэмдэгүүдээр, Баярай бэшэгүүдээр болон сэнтэй бэлэгүүдээр шагнагдажа урмашуулагдаа. Бато Бадмаев ба Цыпылма Бальжинимаева хоёрой үхибүүдэй ба аша гушанарай зүгһөө Улаан-Үдэ хотодо нюдэеэ шалгуулха ба аргалуулха тусхай сертификадууд болон байгша оной июль һарада «Голос кочевников» гэһэн дуу хүгжэмэй уласхоорондын фестивалиин биледүүд барюулагдаа.