615
Апрелиин 25-да Малай эмшэнэй уласхоорондын үдэр тэмдэглэгдэбэ. Бүхэдэлхэйн Ветеринарна ассоциациин байгуулһан тус һайндэрэй гол зорилгонь хадаа амитадай ба хүнүүдэй бэеын энхэ элүүрые хамгаалха, эдеэ хоолой аюулгүйе сахиха ба амитадай халдабарита үбшэнгүүдһээ һэргылхэ талаар онсо шухала үүргэнүүдтэй албанай мэргэжэлтэдые амаршалга, эрхимүүдтэ шангуудые барюулга, олониитын анхарал хандуулга мүн. Жэл бүхэндэ тус һайндэр ондо ондоо нэрэтэйгээр үнгэргэгдэдэг заншалтай.
2025 ондо «Амитадай элүүр энхые хамгаалха хэрэгтэ хамтарал хэрэгтэй» гэһэн гаршагтайгаар үнгэргэгдэһэн байна. Тэрээндэ дашарамдуулан, бүхы дэлхэйн гүрэнүүдээр элдэб янзын эрдэм шэнжэлэлгын суглаа хуралдаанууд үнгэргэгдэдэг. Орос гүрэндэ үшөө августын 31-дэ Ветеринариин албанай хүдэлмэрилэгшэдэй үдэр тэмдэглэгдэдэг юм.
Ветеринарнуудай «Оскар»
2008 онһоо эрхим түрүү малай эмшэд Бүхэдэлхэйн ветеринарна врачай тусхай шангаар шагнагдадаг юм. Зүүн Африкын Кени гүрэнэй ветеринар эгээл түрүүшын шанда хүртэһэн түүхэтэй.
Үшөө жэл бүри Оросой Ветеринарна бүлгэм эрхим түрүү малай аргашадые «Алтан скальпель» гэһэн дээдын шангаар шагнадаг заншалтай. Ветеринарнуудай «Оскар» гээд, арад зоной дунда нэрлэгдэдэг тус шангые уран ёһотой бүтээл гэжэ нэрлэхээр. Тэрэ алтан ланцет, хаанай титэм үмдэһэн могойн тархи ба зүрхэн гурбые хоорондонь холбоһон дүрсэтэй. Эгээл түрүүшынхиеэ «Алтан скальпель» 1998 ондо үндэр амжалта туйлалтануудтай ветеринарнуудта барюулагдажа эхилһэн байна.
Хүрэлөөр шудхагдаһан шагналай дүрсын эгээл доронь гранит шулуун табигданхай. Дээрэнь тодхогдоһон сэсэн ухаанай ба ами наһанай һүлдэтэ модон гранит шулуун соо үндэһөөрөө бүхэлэгдэнхэй. Модоной эшэнүүдынь бата бэхи холбооной һүлдэтэй. Доторнь - зүрхэнэй ба могойн тархиин дүрсэнүүд. Мүнөө дээрээ Орос гүрэн соо 70 гаран эрхим түрүү малай аргашад иимэ шагналнуудта хүртэһэн. Тус шагналтай хамта үбсүүн дээрэ зүүдэг тусхай тэмдэг үгтэдэг гуримтай юм.
Энэрхы сэдьхэлһээ эмшэлнэ
Ветеринарнууд – амитадай болон хүнүүдэйшье ами наһанда аша туһатай энэрхы сэдьхэлтэй мэргэжэлтэд. Тэдэнэр хүнэй эмшэдэй Гиппокрадай тангариг үгэдэг мэтэ амитадые үбшэ зоболонһоо аршалан хамгаалжа, туһаламжа үзүүлхэ тухай нангин үгэеэ үгэдэг заншалтай.
Ветеринарнууд байгаалиин элдэб аюулнуудай тохёолдоходо, түймэрэй болоходо, гол мүрэнүүдэй үерлэжэ, газарай хүдэлхэдэ, гэрнүүдэй һандархада, амитадые абаралгын операцинуудта хабаададаг.
Үшөө сэрэгэй ветеринариин аргашад армиин, дотоодын хэрэгүүдэй албанай, хилын харуулай албатадые – нохойнуудые, моридые, тэмээдые эмшэлдэг үүргэтэй юм. Тэрэнэй хажуугаар зэрлиг амитадта – заануудта, эреэн гүрөөһэнүүдтэ, баабгайнуудта г.м. бусад ан арьяатануудта эмнэлгэ хэжэ, ами наһыень абарха ушарнууд оло дахин болодог.
Ан арьяатадые ба шубуудые аргалдаг эмшэдтэ дүрбэн хүлтэй болон үдэ далитай үбшэнтэдынь баяр хүргэжэ амаршалха аргагүй гэжэ эли. Тиигэбэшье зарим ушарнуудта амитад абарагша эмшэдтээ хүнһөө дорогүй ехээр баяр баясхалангай мэдэрэлнүүдые зорюулдаг юм.
Гүрэнэй дээдэ һургуулинуудай ветеринарна таһагуудта, онсолходо, хүдөө ажахын адуу мал эмнэлгын хэрэгтэ һургадаг. Харин бусад олон амитадые аргалха эрдэм шудалхын тулада ветеринарнууд үргэлжэ эрдэм мэдэсэеэ дээшэлүүлгын курсануудта, ординатурада һурадаг, элдэб янзын эрдэмэй хуралдаануудта хабаададаг.
Ветеринариин албанда хүдөө ажахын малай хажуугаар шубуудай, зэрлиг ан арьяатадай, мэрэгшэ ба мүлхигшэ амитадай һалбаринууд бии.
Эртэ урдын түүхэтэй
Эртэ урда сагта хүнүүдэй хажууда түрүүшын амитадай байрлажа эхилһэн үедэ ветеринариин эрдэм бии болоһон түүхэтэй. Адуу малаа, харуулша нохойгоо аргалха ушарнууд гарадаг байгаа ха юм даа.
Харин мал аргалха эгээл түрүүшын ушар тухай бэшэгдэһэн тэмдэглэлнүүд Эртын Египедтэ олдоһон. Тэндэ папирус дээрэ гэрэй малай хажуугаар нангин шүтөөнэй амитадые аргалһан тухай түүхэнүүд бэшэгдэнхэй. Үшөө элдэб янзын амитадай эм домуудые бэлэдхэхэ арганууд тушаа тэмдэглэлнүүд бии.
Мүнөө дэлхэйн бүхы гүрэнүүдээр ветеринарна клиникэнүүд, аптекэнүүд үндэр хүгжэлтын аппарадуудые, эмүүдые хэрэглэжэ хүдэлдэг. Мал һүрэгэй аймшагтай халдабарита үбшэнгүүдтэй, байгаалиин ба сагай уларилай аюулнуудай хойшолонгуудтай тэмсэлэй хажуугаар ветеринарнуудай ажал хүдэлмэридэ үргэлжэ элдэб янзын энеэдэтэй ушарнууд таһалдадаггүй.
Энеэдэтэйшье, гунигтайшье
Нэгэтэ хотын ветклиникэдэ үбгэ һамган хоёр хүнэй дотор хубсаһа залгижархиһан нохойе мэгдүү түргөөр асарһан байгаа. Малай эмшэн тэрэ нохойдонь операци хэжэ, хото сооһоонь эхэнэрэй алгабша гаргаа һэн ха. Эзэдтэнь харуулхадань, үбгэниинь инфаркт болоод унан алдаһан, харин һамганиинь: «Энэ минии алгабша бэшэ лэ. Хэнэй гээшэб?» - гээд, ехээр гайхаһан гэхэ.
Үшөө нэгэ эмнэлгын газарта наһажаал эхэнэр ерэжэ, үхэһэн нохойнгоо гэрэл зураг харуулаад, асууба ха: «Иимэхэн нохой харагдаагүй гү?». Тэрэ эхэнэр үхэһэн нохоймни хойто түрэлдөө дахин нохой боложо түрөөд, заабол бусаха гэһэн этигэлтэйгээр дуратай нүхэрөө бэдэрдэг байгаа. Нэгэ хэды сагай үнгэрһэн хойно тэрэ эхэнэр үхэһэн нохойдонь тон адлихан гүлгэ оложо абаад, орожо ерээ һэн ха. «Хайратамни дахин түрөөд, бусажа намдаа ерээ даа», - гэжэ тэрэ олон дахин дабтажа байгаа һэн гэдэг.
Үшөө нэгэ эхэнэр миисгэйнгээ бөөлжэһэн макаронуудые суглуужа асараад: «Энэмнай үтэ хорхойнуудаар бөөлжэбэ. Түргэн анализуудыень абажа элирүүлыт даа. Туһалыт, аргалыт», - гэжэ гуйһан байгаа. Малай эмшэдэй: «Эдэ хорхойнууд бэшэ, юрын макаронууд», – гэжэ хэлэхэдэ, огто буруушаажа: «Манай гэртэ макарон оройдоошье байдаггүй. Басагамни балеринэ мэргэжэлтэй, тиигээд таргалхагүйн тулада талханай эдеэ гэртээ байлгадаггүй», – гэжэ харюусаа һэн ха. Тэрэ миисгэйнь хүршынхиһөө макарон хулуужа эдеэд бөөлжэжэ, эзэдээ сошооһон байшоо.
Малай эмшэдтэ нохойн сууха сооһоо олон тоото шулуунуудые отолжо гаргахань юрын операцинуудай зэргэдэ тоологдодог болоһон. Үшөө Оросой гүрэнэй ветеринарнуудай мүнөө дээрээ эгээл ехэ туйлалтануудай нэгэн гэбэл, суррогатна эхэ нохойн гүлгэ түрэһэн ушар юм. Кесаревэ сечениин аргаар отолжо, гахайнуудые, нохойнуудые түрүүлдэг ушарнууд юрын операцинуудай нэгэн болоһон гэжэ хэлэгдэнэ.
Эзэдынь хубсаһанайнгаа хармаан соо элдэб амитадые хээд, ветеринарнуудта асардаг ушарнууд олон.
Одоол микрохирургиин аргаар лупа доро отолжо, жэжэхэн амитадай ами наһа абарха сагшье болодог ха.
Автор: Баярма БАТОРОВА
