Дүрбэн тэгшэ бэлигтэй, дүүрэн хэшэгтэй

Зүлгэ ногооной, ой модоной ногооржо, сэсэг набшын һалбаржа байһан зулгы энэ сагта Буряадай соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ, «Оросой Холбоото Уласай юрэнхы болбосоролой хүндэтэ хүдэлмэрилэгшэ», СССР-эй спортын мастер, арадай дархан, Буряадай Уран зохёолшодой холбооной, Захааминай уран зохёолшодой «Уран Дүшэ» нэгэдэлэй гэшүүн, олон янзын ажалаараа мэдээжэ Валерий ЦЫБИКОВ 75 наһанайнгаа ойе сарюун зандаа угтажа, зохёохы ажалнуудаа түсэблэжэ байна. Түрэл «Буряад үнэнэйнгөөшье», «Байгалайнгаашье» нюурнуудта толилуулха найруулгануудаа, уран зохёолнуудаа, кроссворднуудаа бодомжолно. Мүн лэ алдангүй хабаададаг гуримаараал «Уулын уладай уулзалгада», Бүгэдэ Буряадайнгаа «Алтаргана» нааданда бэлдэнэ.

Дун сагаан хуһанай дуушан

Байгаалиин хэшэг – хуһан модоной бүхы зүйлнүүдые: модыень, үндэһыень, шүлтыень, шүүһыень бидэ анхан сагһаа хэрэглэнэбди. Теэд хүн зоной ажабайдалда хэрэгтэй эдэ бүгэдэһөө гадуур хуһанай үйһэн эгээл үргэнөөр хэрэглэгдэнэ. Суута түйсэһөө бэшэ зондо туһатай али олон элдэбын юумэ һабяа һагшуургаһаа эхилээд, үйһөөр бүтээдэг тухайгаа Валерий Дашеевич һануулна. Тэрэнэй эсэгэнь – Даши Намсараевич Цыбиков Захааминайнгаа аймагта мэдээжэ модошо дархан байһан юм. Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнда хабаадаһан, дайнай һүүлдэ арадайнгаа ажахы һэргээлгэдэ эсэшэ сусашагүйгөөр хүдэлжэ, 1956 ондо «Буряад-Монголой эрхим барилгашан» гэһэн хүндэтэ нэрэ зэргэдэ хүртэһэн ашата абынгаа жэшээгээр, үнэтэ һургаалаар Валерий Дашеевич дархалжа һураа. Эгээл шухалань гэхэдэ, энэ сэгнэшэгүй уран аргаяа ерээдүй үедэ гамнангүйгөөр дамжуулдаг юм.

Эртэ урдын аргануудые хэрэглэн, хуһанай үйһөөр уран гараараа дабтагдашагүй зүйлнүүдые бүтээһэниинь манай гүрэнэй болон хари гүрэнүүдэй үзэсхэлэнгүүдтэ табигдадаг. Ивалгын дасанай үзэсхэлэнтэ шэмэг болоһон Ногоон-Дара эхын дуганай барилгада Валерий Дашеевич хабаадалсажа, эгээл түрүүн үйһөөр досоохииень шэмэглэһэн габьяатай.

2000 оной «Сибириин болон Алас Дурнын XXI зуун жэлэй урашуул» урилдаанай лауреат. Багшын жэлэй хэмжээндэ «Лучшие люди России – 2010» гэһэн энциклопедидэ оруулагдаа. Уласхоорондын «Заводной апельсин» гэһэн үзэсхэлэндэ мастерай экспонадууд мүнгэн дипломоор шагнагдажа, бүтээлнүүдынь Москвагай политехническэ музейдэ дамжуулагдаа. 2013 ондо Оросой болон дэлхэйн соёлые уг залгуулан сахин хамгаалжа, дэлгэрүүлжэ байһанайнгаа түлөө ЮНЕСКО-гэй Хүндэлэлэй грамотаар шагнагдаа. Республикын нэмэлтэ һуралсалай «Сердце отдаю детям» урилдаанда 2017 ондо түрүүлээ. Мастерай бүтээлнүүд Америкын архитектор, шэнжэлэгшэ Джон Неомерэй анхарал татажа, тэрэ бүтээлнүүдыень «Дэлхэйн арадуудай гар урлал» гэһэн энциклопедидээ оруулаа.

«Буряад үнэнэй» үнгэргэдэг “Буряадай эрхим хүнүүд” урилдаанда «Баатар мэргэн-1999», «Сагаан үбгэн-2024» болоо.

Арадайнгаа уран бэлиг дамжуулагша

Климентий Тимирязевай нэрэмжэтэ Москвагай Хүдөө ажахын академи 1980 ондо дүүргэһэн Валерий Дашеевич наһаараа һуража, тиихэдээ бэшэниие һургажа ябана. Доржи Банзаровай нэрэмжэтэ Буряадай гүрэнэй багшанарай дээдэ һургуули 1991 ондо дүүргээ, тиигээд педагогикоор аспирантурада һуража гараа. 2020 ондо Санкт-Петербургын шэмэглэлэй болон гар урлалай дээдэ һургуули дүүргээ юм. Тиигээд Буряадай багшанарай мэргэжэл дээшэлүүлдэг дээдэ һургуулида (БИПКРО) багшалаа.

Валерий Дашеевич 35 гаран жэлэй туршада сэсэрлигэй хүүгэдтэ, һурагшадта, оюутадта, багшанарта хуһанай үйһөөр гар урлал заана. Һургуулинуудта, хүүгэдэй сэсэрлигүүдтэ, дээдэ һургуулинуудта мастер-классуудые үнгэргэнэ.

Валерий Цыбиковэй хүтэлбэри доро нютагайнгаа үндэһэн эдһээ контейнер, упаковко үйлэдбэрилгын технологи болон дизайнай мэргэжэлтэй инженернүүдэй болон конструкторнуудай таһаг профессор Георгий Ханхасаевтай ВСГУТУ-да нээлсээд, багшалаа һэн.

Захаамин нютагайхид «Сагаалганай амаршалга» дамжуулгада

Валерий Дашеевичэй шаби Хориин аймагай Тохорюугтын багша Сокто Дашиев Томск хотодо үнгэргэгдэһэн «Уран һүхын һайндэр» гэһэн уласхоорондын мүрысөөндэ «Оросой эрхим үйһэнэй мастер – 2019» гэһэн нэрэ зэргэдэ хүртөө. Үшөө тиигээд Сокто Очирович уласхоорондын «Югра-2020» нааданда эрхим үйһэшэ дархан болоо. Мэргэн Аюшеев шабинь Москвада үнгэргэгдэһэн «Детство без границ» гэһэн уласхоорондын фестивальда 1-дэхи һуури эзэлээ. 2017 ондо Оросой 800 эдир урашуулай урилдаанда Ламажаб Банзарханов илажа гараа бэлэй.

Уран зохёолой жолоо баригша

Валерий Дашеевичэй уран бэлигэй үшөө нэгэ талань гэхэдэ, уран зохёолдо айхабтар дуратай юм. Захааминайнгаа «Уран Дүшэ» нэгэдэлэй зэргэдэ олон жэлдэ ябажа, арадай уран зохёолнуудһаа һабагшалан, өөрын онсо маягаар шүлэг, дуунуудые зохёодог. Тон түрүүн Захааминайнгаа «Ажалай туг» сониндо ирагуу найруулгануудаа толилуулжа эхилээд, Рахмет Шоймардановай зууршалгаар «Юһэн эрдэни» гэһэн түрүүшынгээ ном хэблүүлээ бэлэй. Тэрэ гэһээр «Буряад үнэнэй» Лопсон Тапхаевтай, Элбэг Манзаровтай, Цырендулма Дондогойтой, Галина Дашееватай, Булат Жанчиповтай, Дондок Бальжинимаевтай дүтөөр харилсажа, зохёохы шадабарияа бүри һайнаар мүлижэ, үшөө юһэн номоо гаргуулаа, Буряадай Уран зохёолшодой холбооной гэшүүнээр абтаа.

Хүгтэй согтой хүрхүүд зон Оросой Баатар Алдар Соктоевые угтана

Тамиршан

Дүрэ буляалдалгын барилдаагаар 1972 ондо Новосибирскдэ үнгэрһэн Сибириин сэрэгэй тойрогой чемпион, 1978 ондо Москвада СССР-эй спортын мастер болоһон Валерий Дашеевич биб гэжэ бэерхэдэггүй, залуудаа ябагдаал юм ааб даа гэдэг. Хэды тиигэбэшье, тамирта дуратай хадаа яахаб, наһатай болообшье гэхэгүй, һур харбадаг, альпинизмдэ дуратай. Һур харбалгаар ветерануудай дунда тэн-тэреэн бололсодог. 2012 ондо шабинартаяа Мүнхэ-Һарьдагай орьёлдо гараа. Энэнь 60 хүрэһэнэйнь ехэ амжалта: хэн гээшэ 3491 метр үндэртэ 60-яа угтааб, угтахаб?! Буряадайнгаа эгээл ехэ үндэрһөө буухадаа, Шумаагай суута аршаанда элүүржэһэн. Эндэл олондо мэдээжэ болоһон «Мүнхын аршаан» шүлэгөө найруулжархёо бэлэй.

Хангай ехэ Захааминай дууша дархан

Заяан холын түүхэтэй уула үндэр Захааминай уран дархашуулаараа суурхаһан Нурта нютаг тоонтотой Валерий Дашеевич Цыбиков хаанашье һурахадаа, хүдэлхэдөө, түрэһэн, үдэһэн нютагаа, орон дайдаяа ажал хэрэгээрээ суурхуулжа, уран шүлэгүүдээрээ магтан дуулажа ябадаг:

Буха-Ноён тахилтай

Буурал хангай Захааминай

Баруун-урдуур нэмжыһэн

Дулаан-Хаанай хормойдо

Дошхон Зэдын шарьяан соо,

Хойто-Бэеын зүлгэ доро,

Хүжын уняарай зэрэлгээн соо

Түшэг болоһон Нуртадаа

Тоонто минии булаатай.

Валерий Дашеевич Константин Дареевтэй эб хамта Улаан-Үдэдэ, тэрээн тойрон ажаһуудаг нютаг зонойнгоо эблэлдэ эдэбхитэйгээр ажаллаа. Хэдэн үзэсхэлэнгүүдэйнь эмхидхэлгэдэ Константин Цыренович туһалаа һэн. Захааминдаашье үнгэргэхэдэнь баһал туһатай байгаа. Тиин мүнөөшье тэрэ холбоогоо таһалангүй, Виталий Лыгденовтэй, Доржо Шагдуровтай, Аюна Дылгыроватай болон урагшаа һанаатай олон нютагаархитайгаа бүри шударгыгаар ажалаа ябуулна. Нютагайнгаа багша-ветерануудтай «Улаан-Үдэ – Захаамин» гэһэн авто-ябаган ябадалда эдэбхитэйгээр хабаадажа, «Дайнай үеын үхибүүд» гэһэн түсэл бэелүүлэлсээ. Тэрэ баян дүй дүршэлөөрөө Ивалгын дасанай волонтёрнуудай «Улаан-Үдэ – Захаамин – Санага – Арьяа Баала» гэһэн буян үйлэдэлгын дэмбэрэлтэ аяншалгые эмхидхэлсэжэ, тоонто нютагтаа айлшалуулаа һэн.

Залгаа һайхан Захаамин

Замбаагаараа суутай юм.

Залуу наһанайм хоол

Зосоом ходо һанагдадаг, -

гээд лэ, түрэл аймагайнгаа Улаан-Үдэдэ ямар нэгэн үзэсхэлэн, яармаг эмхидхэхэдэ, тэн тэреэн хабаададаг, шадалаараа оролдожо, уран үгөөрөөшье гэхэһээ, олон тоото нүхэдөө хаа-яанаһаа урижа асардаг. Монгол һайхан орон руу шуумайха уласхоорондын замай болон Нурта нютагта орохо харгын уулзуурта Валерий Дашеевичэй бодолоор зохёогдоһон, тэрэнэй үүсхэлээр бүтээгдэһэн стелэ тодхогдожо, нютагай ехэ баяр болоо бэлэй.

Дархан солоороо бадарһан Нурта

Бүхы юумэнэй бата бэхи үндэһэ һуури тэмдэглэһэн уран дархашуулай һүр һүлдэ - хара түмэр дүшэ дээрэ урашуулай гол зэмсэг – хуһан модон эшэтэй алха дээрэ «Би дуратайб Нуртадаа» гэһэн бэшэг үдэр һүнигүй гэрэлтэхэ оньһотой. Дүшын хажуу талада алхан хээгээр (меандр) хүреэлэгдэһэн юһэн дэльбэтэй бадма-лёнхобо сэсэг ажамидаралай эхиие, бултанай аза жаргалые үреэнэ. Нүгөө таладань монгол туургата арадуудай эгээ ехэ һүлдэ – үлзы жаргалан Нуртын зоной аза жаргалан хэтэдээ мүнхэ бадаран байг гэжэ батална.

“Хабарай намдуухан үглөөнэй үүр сайха багта зүрхэ сэдьхэлни гэнтэ гунигта абтажа, тоонто нютагни, эжы абамни, үетэн нүхэдэймни урихан шарай ухаандам ородог” гэһэн сэдьхэлэй дулаахан мүрнүүдэй автор Валерий Цыбиков «Баян талын аялгада» ерэһэн харагшадаа золгожо, хангай Захаамин дайдынгаа ажалша малша зондо булаг мэтэ арюунаар зэдэлдэг «Мүнхын аршаан» шүлэгөө зорюулба:

...Эхэ буряад хэлэмнай,

Булган талата нютагнай,

Буурал хангай тоонтомнай,

«Баян талымнай аялга»

Мүнхэ байһай гэжэ зүүдэлээб!

Буурал хангай Захаамин тоонтотой Ивалгын дасанда волонтёр болон буряад соёлоо эдэбхитэй дэлгэрүүлэгшэ Валерий Дашеевич волонтёрнуудай «Бадма-Сэсэг» ба һая байгуулагдаһан «Хонгоодорой соло» ансамбльнуудай гэшүүн.

Үнэр баян гэр бүлэ

Һара нарандал гэрэлтэһэн шарайтай, уран хэлэтэй Валерий Дашеевич Онон голой Тариин дээдэ эрдэмтэй эмшэн Дулмажаб басаганай уян сэдьхэлые булгилуулан, улаан зүрхые буляагаа:

Алтанхан намарай шарлаһан хуһанууд

Анханайм нютагай шарай һануулаа.

Амарагайм дүнгэһэн дулаахан гарнууд

Алаг зүрхэнэйм хүбшэргэй хүдэлгөө.

Гэр бүлэтэеэ

Иигэжэл бата бэхи гэр бүлэ болоһоор Валерий Дашеевич, Дулмажаб Дугаровна Цыбиковтэн 46 жэл соо ан-бунхан ажаһуунад. Энэ эбтэй бүлэ гурбан үхибүүдээ бэрхээр хүмүүжүүлжэ, бултандань дээдэ эрдэм олгуулаа: Баярма – Новосибирскын Сибириин экономикын, Аика – Челябинскын хуули хамгаалгын, Дарима - Улаан-Үдын Зүүн Сибириин гүрэнэй дээдэ һургуулинуудые дүүргээ. Тэдэ бултадаа гэр бүлэеэ зохёонхойнууд, ажал албандаашье урагшаа тэгүүлһээр. Мүнөө гараа хабсараад миин һуудаггүй Валера таабай Дулмажаб хүгшэн эжы хоёр зээнэрээ сүлөөгүй хүмүүжүүлжэ, зээнсэрнүүдээ хүлеэжэ байнад. Буряад Уласта «2025 оной гэр бүлэ» гэһэн мүрысөөндэ «Гэр бүлэ – ёһо заншалаа сахигша» гэһэн нэрэ зэргэдэ хүртэһэн байна.

Хөөрөөнэйнгөө түгэсхэлдэ Валерий Дашеевичынгаа хэдэн шагналнуудые тооложорхиё:

Орос гүрэнэй болон дэлхэйн соёлой баялигые дэлгэрүүлхэ хэрэгтэ хубитаяа оруулһанайнгаа түлөө - ЮНЕСКО-гэй Хүндэлэлэй грамота;

Захааминай аймагай үндэһэн соёлой, урлалай, уран зохёолой хүгжэлтэдэ, дэлгэрүүлгэдэ онсо габьяатай байһанай түлөө - «Захааминай аймагай хүндэтэ эрхэтэн» нэрэ зэргэ;

Медальнууд:

Монгол орондо арадай уран бүтээл хүгжөөлгэдэ горитой хубитаяа оруулжа, суг хүдэлдэг нүхэдтэеэ хамтын ажал бэхижүүлһэнэйнь түлөө - «Чингис хаан»;

Уласхоорондын буряад үндэһэтэнэй «Алтаргана» нааданда: 2006

ондо - алтан, 2018 ондо - мүнгэн, 2024 ондо хүрэл медальнууд;

«Буряадай болбосоролой хүгжэлтэдэ горитой хубитаяа оруулһанайнгаа түлөө»;

«Буряад арадайнгаа урда габьяагай түлөө».

СССР-эй эдэй засагай туйлалтануудай үзэсхэлэнгэй алтан медаль.

Баабай эжын буянгаар,

Нютаг нугын үргэмжөөр,

Зон нүхэдэй туһаламжаар

Булган талата Буряадтаа

Бултадаа урагшаа дабшая! - гэһэн уряатайгаар 75-яа угтаһан Валерий Дашеевич Цыбиковые халуунаар амаршалаад, «Буряад үнэнтэйгөө» бүри нягтаар ханилжа, зохёохы ажалаа улам дээшэнь бадаруулхыень хүндэтэйгөөр хүсэнэбди.