Буряадай эмтэй домтой ургамалнууд

Буряад Уласта эм домто ургамалнуудые үйлэдбэрилхэ талаар ехэ хүдэлмэринүүд үргэн дэлисэтэйгээр ябуулагдажа эхилбэ. Байгша 2026 ондо Буряадай хүдөө ажахын хүдэлмэрилэгшэд 180 га талмай газарта эм домто ургамалнуудые тариха түсэбтэй.

Хитадай эмнэлгын түбтэ

Буряад Уласай Засагай газарай Түрүүлэгшын орлогшо, хүдөө ажахын болон эдеэ хоолой сайд Амгалан Дармаев түрүүтэй делегаци Хитадай Аньго гэһэн хотые бараалхажа, уулзалгануудые үнгэргэһэн байна. Тэрэнэй хэмжээндэ эм домто ургамалнуудые суг хамта үйлэдбэрилгын асуудалнууд хэлсэн баталагдаба.

Аньго хото Хитадай арадай эмнэлгын эгээл томо түб хотонуудай нэгэн болодог. Ниислэл хото Бээжэнһээ гурбан час тухай ябажа хүрэдэг Аньго хотодо мянган жэлэй туршада эм домто ургамалнууд үйлэдбэрилэгдэдэг. Эндэ дэлхэй дээрэ эгээл түрүүшын “эмүүдэй дэлгүүр” байгуулагдаһан түүхэтэй.

Хитадай Сун империин үедэ эндэ Эмнэлгын Хаанай Ордон баригдаһан гэдэг. Эндэхи газар эмнэлгын тусхай шанга элшэ хүсэтэй гэжэ урдын сагһаа тоологдодог. Бүхы Хитадай булангуудһаа наймаашад сугларжа, аргагүй томо ехэ дэлгүүр-яармагууд эмхидхэгдэдэг һэн ха. Тиихэдэ олон зуун жэлэй саада тээ “гансал Аньго хотодо үбһэ ногоон эмтэй домтой болодог” гэһэн үгүүлэл бии болоһон түүхэтэй. Мүнөөшье эндэ хаа-хаанагүй зурагууд, уран урлалай дүрсэнүүд дээгүүр зураглагдахаһаа гадуур үйлсэ гудамжануудай агаарташье тунан шэнгэһэн.

Буряадай делегациин гэшүүд эм домто ургамалнуудай музейдэ ошожо танилсаад, үльгэр домогто Эмнэлгын Хаанай дүрсын дэргэдэ хамта гэрэл зурагаа буулгаа. Саашадаа манай делегаци “Чжэньюй” гэһэн завод ошожо, ажал хүдэлмэринүүдтэйнь танилсаа. Тус заводто эмтэй домтой ургамалнууд дээрэ онсолһон 3 мянгаад янзын эмүүдые болон БАДуудые үйлэдбэрилдэг юм.

Эндэ үргэлжэ һайн шанарай ургамалай түүхэй эд хэрэгтэй болодог. Тэрэ ушараар заводой мэргэжэлтэд эмтэй домтой ургамалнуудаар баян Буряад оронтой хүсэ шадалаа нэгэдүүлэн, суг хамта хүдэлхэ ехэ зорилго хүсэлтэй байһанаа мэдүүлһэн байна.

Сэнтэй ургамал таригдаха

Буряад Уласай түлөөлэгшэд танилсалгын хэмжээнүүдэй удаа дүршэлтэ ажал хэрэгүүдэй асуудалнуудаар “Шо Вэй” гэһэн эм домто ургамалнуудай үрэһэнүүдые наймаалдаг компанитай ошожо танилсаһан байна. Удаань “Синлун” гэһэн хүдөө ажахын оньһото хэрэгсэлнүүдэй үйлэдбэриин газарта шэнэ аргануудай ба оньһото техникэтэй фермернүүд танилсаа.

Хитадай үйлэдбэрилэгшэд “сапожниковия растопыренная” гэһэн ургамал зүбөөр ажаллан ургуулхын оньһото аргануудтай дэлгэрэнгы тодорхойгоор харуулжа танилсуулһан байна. Тэдэнэй хэлэһээр, тус ургамалые элһэтэ хүрьһэтэй газар руу нэгэ метрэй гүнзэгыдэ тариха хэрэгтэй. Юундэб гэхэдэ, иимэ аргаар ургамал ута үндэһэтэй болодог. Энэ ехэ шухала. Түрүүшын жэлдэ буртаг үбһыень түүжэ ажалладаг. Гурбадахи жэлдэнь ургаса хуряагдажа абтадаг. Хитадта нэгэ гектар таригдаһан газарһаа 12 сая түхэриг мүнгэнэй олзотой гэжэ хэлэгдэнэ.

Буряад Уласта аша үрэтэйгөөр “сапожниковия растопыренная” гэһэн ургамалые тарин ургуулхын хүдэлмэринүүд ябуулагдажа эхилбэ. Энэ олондо мэдээжэ болоһон хүсэтэй домтой ургамал хүйтэ абаһанай үбшэнгүүдые, ковидой хойшолонгуудые болон халуурһан хабдарай үбшэнгүүдые эрхимээр сараха аргатай. Мүнөө үедэ “сапожниковия растопыренная” гэһэн үбһэн ехэ хэрэгтэй ба сэнтэй ургамал.

Буряад Уласай хүдөө ажахын академи тус ургамалые ургуулха патенттэй болонхой.

- Бидэ Хитадай талын эрилтэнүүдые хангажа, тэдэнэртэй суг хамта һайн шанарай эмтэй домтой үбһэ ургуулхаар бэлэн байнабди, - гэжэ Амгалан Дармаев хэлэнэ.

Манай уласта гурбан зуун гектар газарта таригдаха түсэбтэй. Эндэ эгээл гол шухала асуудалнуудай нэгэн гэбэл, ургамалай үрэһэнүүд болоно. Хитадай “Saeuzheng Chinese Medicine Technology Co” компаниин хүтэлбэрилэгшэ Джоу һаяын сагта Буряад Уласай фермернүүдые һайн шанарай үрэһэнүүдээр хангаха асуудал шиидхэгдэхэ тухай мэдүүлһэн байна.

“Бурятфармация” гэһэн компани ургамалай үрэһэнүүдые абахын талаар ба саашадаа бэлэн болоһон түүхэй зүйлые Хитад руу худалдахын хэрэгүүдые ябуулха үүргэтэй.

Буряадай фермернүүд найдалтай

Шэнэ үйлэдбэриин шэглэл буряад фермернүүдэй һонирхол татана гэжэ эли. Мүнөө дээрээ хүдөөгэй арба нэгэн ажахы эм домто ургамалнуудые тариха хүсэл зорилгоёо мэдүүлээ.

Сэлэнгын аймагай КФХ-гай толгойлогшо Анатолий Цыбденов делегациин бүридэлдэ Хитад ошожо, тэндэхи эмэй ургамалнуудые таригшадтай танилсаһан, ажал хэрэгүүдыень шэнжэлжэ хараһан юм.

- Хүршэ гүрэнэй ургамал тарилгын талмайнууд ба үйлэдбэринүүд намайе гайхуулаа, - гэжэ фермер хөөрэнэ. - Буряад орондо тиимэ ургаса һайнаар ургуулха арга боломжонууд бии. Үшөө ургасыемнай худалдажа абаха партнёрнуудай Хитадта олдоһониинь ехэ урмашуулна. Би хартаабха болон огородой бусад ургасаһаа гадна шэнэ һалбари эрхилхэ тухай үни бодомжолдог, ехэ зорилго хүсэлтэй һэмби. Тэрэ ушараар Хүдөө ажахын яаманай бүхы суглаа хуралдаануудта ошодог байгааб. Одоошье мүнөө тиимэ арга боломжын үүдэн сэлигдэжэ, ажал хэрэгээрээ мүнгэ олзолхын найдалтай болобобди.

Хитадай тала мүнөө зун Буряад орон руу ерэжэ, газар хүрьһэ шэнжэлэлгын ба ямар ургамалнуудые тарибал таарахаб гэжэ элирүүлхэ зорилготой ерэхээр хүлеэгдэнэ. Июниин тэн багаар компаниин хүтэлбэрилэгшэ Джоу гэгшын Буряад Улас ерэхэдэ, хоёр гүрэнэй түлөөлэгшэдэй уулзахада, үрэһэнүүдэй сортнууд, таригдаха талмайнууд г.м. онсо шухала асуудалнуудаар хэлсээнүүд баталагдажа, хамтын хэрэг эршэмтэйгээр ябуулагдажа эхилхэ.

Буряад Уласай хүдөө ажахын үшөө нэгэ үйлэдбэри эм домто ургамалнуудые тарижа ургуулхын шэглэл баримталжа эхилбэ. Сэлэнгын аймагай «Облепиха 03» гэһэн хүдөө ажахын кооператив шасаргана жэмэсэй хажуугаар эмтэй домтой расторопша пятнистая, календула ба аптекын бальжан гарма гэһэн үбһэ сэсэгүүдые тарижа эхилһэнээ мэдүүлбэ.

Тус кооперативай эрдэмтэ оньһонуудай партнёр Буряадай гүрэнэй хүдөө ажахын академи болобо. Энэ һуралсалай газарай оюутад һуралсалай-дүршэлтэ ажалайнгаа хэмжээндэ байгалай шлёмник, сапожниковия растопыренная гэһэн ургамалнуудай тарилгада хабаадалсажа, туһаламжа үзүүлхэ түсэбтэй. Туһатай ургамалнууд 20 гектар газарта таригдахаар хараалагдана.

- Бальжан гарма ба календула сэсэгүүдые өөрын үйлэдбэридэ хэрэглэхэ түсэбтэйбди. Тэдэнэр шасарганын набшаһатай сайнуудай бүридэлдэ оруулагдаха юм. Саашадаа бидэ боярышник ба нохойн хоншоор гэһэн ургамалнуудые нэмэжэ, бүри орёо шанга ургамалай суглуулбаринуудые үйлэдбэрилжэ гаргаха түсэбтэйбди, - гэжэ ахамад агроном Дмитрий Маляров хэлэнэ.