"Мүнхын табанай, Иванай арбанайб"

- Зай, буряадууд шэнэ хүнтэй уулзахадаа: «Алидбта?» - гээд лэ асуудаг гээшэ ааб даа. Та бидэ хоёр үнинэй танилшье һаа, энэ удаа имагтал «Буряад үнэнэйнгөө» уншагшадтай танаа танилсуулха зорилготой хадаа мүн лэ иигэжэ асууһуул даа. Алидбта?  

- Би улаалзай хүбдүүд омогойб. Уг гарбалнай хадаа Агын аймагай Урда-Агаһаа эхитэй. «Мүнхын табанай, Иванай арбантан» гэжэ хэлсэдэг, юундэб гэхэдэ, Мүнхэ гээшын хүбүүдэй нэгэн Иван арбан үхибүүтэй байhан. Тэдэ арбанайнь нэгэнһээ тараһан угай түлөөлэгшэ гээшэб. Манайхин тухай агынхид яһала һайн мэдэдэг байна. Өөдэйн Мүнхэ гээшэ Шорхой, Сэхир, Тулды, Бадма, Хуяг, Иван, Анюуха гэжэ долоон хүбүүтэй байhан хаш. Тулды, Бадма, Хуяг гурбанай үргэлжэлэл мэдэгдээгүй. Бэшэ дүрбэнэйнь үхибүүд бэшэгдэжэ үлэhэн байна ха. Мүнхын нэгэ хүбүүн Иван гэжэ нэрэтэй байhан. Агын тойрогто «Иванай арбантан» гэлсэдэг ха. «Хаанахи, ямар гарбалтайбши?» - гэжэ һурахадань: «Мүнхын табанай, Иванай арбанайб», - гэжэ харюусадагби. «Аа-а. Тэдэнэй гарбалтай хүн байнаш», - гэжэ танижа байдаг. Шэтэ хото шадар олон нуурнууд бии ха. Тэдэниие «Иванай нуурнууд» гэдэг байһан. Бодоод үзэхэдэ, манай угай зон тэрээгүүр байһан байжа болоо. Тиигээд тэдэ нуурнууд иигэжэ нэрлэгдэһэн шэнги. Энээн тухай угай бэшэг соомнайшье тэмдэглэгдэһэн байдаг. Манай уг гарбал бэшэхэдэ: Барга баатар - Хоридой - Хүбдүүд - Улаалзай - Буурал - Сүхэ - Һаарал - Һахал - Өөдэй - Мүнхэ - Иван - Лубаан - Бадма - Эрдэни - Намсарай - Балдан - Дугаржаб - Мүнхөө - Амарсанаа.  

- Яаһан бэрхэбта! Бүри Барга баатар хүрэтэр тооложо шаданалта. 

- Буряад зоной уг удамаа, түрэл түхэмөө һуралсаха, асуулсаха заншалыень ехэ һайшаадагби. Нютаг бүхэндэ урданһаа хойшо угай бэшэг бэшэгдэжэ хадагалагдадаг байһан гээшэ ааб даа. «Алидбши?», «ямар угайбши?», «эсэгэшни хэн бэ?», «нагасашни хэн бэ?» гэхэ мэтээр hуража байhанайнь удха ехэл гүнзэгы. Минии хүгшэн аба: «Мүнхын табанай, Иванай арбанайб гээд лэ, ябажа байха хэрэгтэй. Түрэлөө төөрижэ болохогүй», - гэжэ хэлэдэг байгаа. Шуһаяа холисолдуулхагүй гэһэн мэргэн заншал байгаа ха юм. Буряад-монголшууд угайнгаа үеые долоодохи үе болотор үхибүүдтээ заал һаа сээжэлдүүлдэг байгаа юм. Энээгээрээ бидэ омогорхохо ёһотойбди.

Зураг дээрэ: М. Амарсанаа

- Зүб лэ даа. Танай хэнтнай Монгол гаража ошоhон болоно бэ?

- Хүгшэн абамни гэдэһэн соо ошоһон. Эхэ, эсэгэнь 1907-1908 ондо Монгол гараһан аад, һуурижаха газар бэдэржэ, ехэ зайһан ха. Тиигэжэ 1925 ондо Халха Нөмрөгэй Буряад хушуун гэжэ бии болоһон байгаа. Тэрэнь мүнөөнэй Сагаан-Обоо гэжэ нэрэтэй һомон болоод байна. Тэндэл һуурижаһан.

- Хүгшэн эжытнай баhа буряад гү?

- Буряад. Баһал хойноһоо гараад, саашаа Шэнэхээнээр ябаһан аад, 1937-1939 ондо япон дайнай үедэ һөөргөө Сагаан-Обоогоо бусаhан. Шэнэхээндэ түрэлхиднай олон. Һүүлэй сагта холбоотой байнабди. Урданай зон «буряадби» гэжэ хэлэхэеэ айдаг байгаа. Харин 1990-ээд оной һүүлээр лэ яhала өөhэдыгөө «буряад гээшэбди» гэлсэдэг болоhон. Мүнөө һанаа, тухайлаашьегүй зон «буряад шуһатайб» гэжэ хэлэдэг болоо.

- Харил даа. Теэд Монголдо 40-өөд гаран мянган буряадууд байна гэжэ тоологдоно. Зарим зон бүри 100-гаад мянга байха ёhотой гэлсэдэг. Танай һанахада, хэды шэнээн буряадууд байна гээшэб?

- Албан ёһоной тоо баримтаар, 2020 ондо 43661 хүн байгаа. Теэд энээнһээ олоншье байжа болохо. Саарһа данса бүридхүүлхэдээ, «буряад» гэжэ тэмдэглүүлэнгүй, «халха» гэжэ бэшүүлһэн зон олон.

- Өөр тухайгаа, гэр бүлэ тухайгаа хөөрэжэ үгэгты.

- Гурбан хүүгэдтэйбди. Һамгамни Дорнод аймагай Сагаан-Обоо нютагта түрэһэн. Мягмарсүрэнэй Одончимэг гэжэ нэрэтэй. Амяараа бизнес хэнэ. Бидэ хоёр 1995 ондо буряад ёһоороо түрэ найраа хэжэ, 7-8 хоног соо яһала олон зониие баярлуулаа, хүхеэгээ һэмди даа. «Буряад хүбүүнэй түрэ боложо байна» гэжэ Дорнод аймагаймнай зон ехэ хүхилдөө һэн. Гурбан хүүгэдтэйбди. Ехэмнай хүбүүн - Хишигбаяр. Айл болоhон, дүрбэн ашанартайбди. Басагаднай томонууд болонхой. Һургуулияа дүүргээд, ажал, бизнес хэжэ байна. 

Зураг дээрэ: Хани нүхэр Одончимэгтэеэ 

- Та дуунай hургуули дүүргэhэн гүт?

- Тиимэ. Монголой консерватори дүүргээб. Монголой олон алдарта дуушадай шаби боложо һураһандаа баяртайб. Багшанараараа бахархадагби. Ехэ юумэндэ һургаал даа. Мүнөөшье тайзан дээрэ гарахадаа, «тэдэмнил эршэ хүсэ үгэжэ байна гээшэ гү даа» гэжэ һанадагби. Манай бүлгэмэй гэшүүн Боргилчулуун Монгол Уласай Хүдэлмэриин баатар, XX зуунай манлай дуушан Цэвэгжавай Пүрэвдорж гуайн шаби. Пүрэвдорж багшамнай буряад яһанай хүн гээшэ ааб даа. Өнөрбаатарнай баhа Монгол Уласай арадай зүжэгшэн Данзаншаравай Жамьянжавай шаби. Жамьянжав багша - баһа буряад хүн. Минии багша - сопрано хоолойтой, Монголой анханай оперын эмэгтэй дуушан Монгол Уласай арадай зүжэгшэн А. Загдсүрэн. Энэ Дуйнхоржавай багша Гэрэлбаатар. Баһал буряад шуһатай бэшэ аа гү гэжэ һанадагби. Хэнтэй аймагай хүн. Иигээд байхада, һургуули бии болгожо, заажа байһан зоной дунда буряадууд олон байна гэжэ һанахадаа омогорхожо, бахархажа ябадагби.

Зураг дээрэ: "Нюанс" бүлгэм

- «Нюанс» бүлгэмэйнгөө гэшүүд тухай дурдабат. Хэды ондо хамтаржа, зохёохы ажал эрхилжэ эхилээ гээшэбта?

- 2001 ондо Соёл урлалай ехэ һургуули дүүргээд, «Нюанс» хамталиг байгуулаабди. Өнөрбаатартай нэгэ ангида һураһамди. Харин Боргио тэрэ үедэ оперын театрта ажаллажа байгаа. Һургуулияа дүүргээд, дипломоо абаад, долоо хоноод лэ, театр ошоо һэмди. Тэрэ сагта дуушад үсөөн байгаа. Түрүүн хоорто орообди. Теэд ажалайнгаа хажуугаар хамталигайнгаа репертуар баяжуулжа, монгол дуунуудые сээжэлдэжэ дууладаг байгаабди. Түрүүн дүрбэн хүбүүд байгаабди, мүнөө нэгэмнай гараһан. 25 жэл соо ехэл юумэн хэгдээ, үшөөшье ехэ юумэ хэхэ хэрэгтэй байна. Анхан группа байгуулхадаа, дэлхэйн алдар суутай поп, эстрадна дуунуудые оперын хоолойгоор дуулаха гэһэн һанаатай, зорилготой байгаабди. Яһала оролдожо хүдэлөөшье hаа, һанаһандаа хүрэдэггүйл байгаабди. Ябаһаар байтараа, 2-3 жэл соо нэгэ бага дүршэл олоод, энэшни иимэ байха ёһотой юм байна гэжэ мэдэдэг болоод, дэлхэйн дуушадые шагнажа, ехэ юумэндэ һураабди. Иигэжэл Монголдо «поп-опера» гэжэ урасхал бии болоhон байна.  

- Та багаhаа дуунда дуратай, дуулаха абьяастай байhан аабзат?

- Би гэртээ гү, сэсэрлигтээ гү байхадаа дууладаггүй, харин нүхэдэйнгөөл дунда ороходоо дууладаг байһамби. Хүгшэн абындаа хүдөө ошожо, морёор ябахадаал, дуугаа дуулахаш. Би табатай байхадаа, мори унажа һураһамби. Морёор абга ахайнартаяа зэргэшээд ябажа байхадаа, тэдэмни намдаа дуу заажа үгэдэг байгаа. 1983 ондо Дорнод аймагай хүүгэдэй «Солонго» гэжэ ансамбльда абамни намайе шалгуулха гэжэ абаашаа. Харин тэндэ ошоод: «Дуулахагүйб», - гэхэдэмни: «Дуула!» - гэжэ баалахадань, бархиржа байгаад, олон үхибүүдэй урда дуулааб. «Аба эжын аша» гэжэ буряад дуу нюдөөрөө дүүрэн уhа гүйлгэжэ байгаад дуулааб. Тиигээд лэ ансамбльда ороо һэмби. Тэндэ олон хүүгэдээр танилсажа, яһала дуратай ябадаг болооб. Нэгэтэ Улаан-Баатар хотодо концерт табихадамнай, тэрэ сагай Юрэнхылэгшэ Ю. Цэдэнбал харагшадай дунда байгаа. Тиигэжэ багшанарнай намайе дуугаа дуулаһанайнгаа удаа Анастасия Ивановна Цэдэнбал-Филатовада сэсэг үгэхэш гэһэн байгаа. Бинь дуугаа дуулажархёод, сэсэгээ бариһанаа мартадаггүйб. Монголой телевидениин «алтан жасада» манай ансамблиин дуу, хатар хадагалагдажа байдаг. Мүнөө абаад харахадамни, ехэ hонин байдаг.   

Зураг дээрэ: "Солонго" бүлгэмэй дуушан М. Амарсанаа

- Абатнай дуушан байhан гү?

- Монголой Багшын ехэ һургуулиин Урлалай һургуулитай сугтаа байхадань, тэрэниие дүүргэһэн. Яһала һайн дуушан гэжэ магтаалтай ябаһан хүн. Мүнөөшье олон зон абатнай һайн баритон байhан гэдэг. Монголой тайзан дээрэ гушаад жэл соо хүдэлһэн, «Зүүдэнэй hайхан нютаг», «Сагаан-Обоо hайхан даа», «Хонишон хүбүүн» гээд лэ, 60 гаран дуу шүлэгүүдые зохёоһон, хүгжэмтэ драмын зүжэгүүдтэ наадажа байһан. В. Боролдойн «Хурим» гэжэ буряадууд тухай хүгжэмтэ драмын зүжэгтэ хабаадаһан. Монголой  үндэhэтэнэй «Ушартай гурбан толгой» оперын Худалдаашанай рольдо дууладаг байһыень һананаб. Бага байхадаа, абаяа ходо дахажа, театр соогуур ябажа, гастрольдонь ошолдодог байгааб. Абамни ехэ олон һайхан юумэ зааһан, һургаһан. Буряад хэлэтэй болгохо гэжэ намайе оройдоол 6 һаратай байхаһаамни хойшо хүгшэн аба эжындэмни орхидог байһан. Буряад хэлэтэй болоһомни абымнил аша гэжэ һанагшаб. Хүгшэн аба эжыдээ 2-3-тай болотороо байгааб. Зундаа һургуулиингаа амаралтын болоходо, ходо ошодог һэмби. Хүгшэн эжы абадаа туһалжа, үнеэ һаалсаха, хони адуулха, тугал бариха, мори аргамжаха, шүдэрлэхэ, түлеэ бэлдэхэ, хахалха гээд, бага сагын ажал хэлсэдэг байгааб. Тиигэжэ хүгшэдни амидаралай ехэ ухаа һуулгаһан гэжэ бододогби. Тэдэ хоёрни ехэл юумэ заажа, һургажа үгэһэн. Малда ямар үбһэ эдюулхэдэ һайн бэ гэхэһээ эхилээд, «ямаршье ажал хэхэдээ, һайнаар лэ хэхэ ёһотой» гэжэ хэлэдэг байһан.

- Гурбатай болотороо, хүгшэн аба эжыдээ байгаад, һүүлдэнь һургуулида ороходоо, баһал монгол хэлэтэй болоһон хүн аабзат даа?

- Монгол хэлэнэй дүримүүдые ехэ алдадаг байгааб. Хуу буряадаар бэшэжэрхихэб. Хойнонь үлүү «а» гү, «о» гү бэшээд лэ байхаб. Гэбэшье Монголдо олон ондоо үндэһэ яhатан байна. Теэд тэдээн сооһоо буряадууд шэнги өөһэдынгөө түрэлхи хэлэн дээрэ хөөрэлдэдэг зон үгы гэжэ һанагшаб.

- Үхибүүдтнай баhа танда адли дууладаг гү?

- Хүбүүгээ дуулуулха гэхэдэмни: «Шадахагүйб», - гэдэг. Харин эжынь хаанаб даа нүхэдэйнгээ дунда дуулажа байһыень шагнаад: «Гоёхоноор дуулана лэ», - гэжэ хөөрэжэ байгаа һэн. Бага басагамнай дуулаха, хатарха бүжэглэхэ дуратай. Теэд би хүүгэдөө заал һаа дуушан боло гэжэ хэлэдэггүйб. Өөһэдөө шиидэнэ ааб даа, һанаагаараа болуужаг гэжэ һанадагби. 

Зураг дээрэ: М. Амарсанаа үхибүүдээрээ

- «Солонго» бүлгэмдэ ороходоо, түрүүн бархиржа байгаад дуулаа һэмби гэнэт. Теэд дунда һургуулияа дүүргээд, дуушан болохом гү, али ондоо мэргэжэлдэ һурахам гү гэжэ шэлэхэ ушар байгаа гү?

- 10-дахи ангияа дүүргээд, Дорнод аймагай хүгжэмтэ драмын театрта хоёр жэл ажаллааб. Тэндэһээ сэрэгэй албанда татагдаад, баһал дуушан байгааб. Албаяа дүүргээд, һөөргөө бусаха гэжэ байхадамни, нэгэ дарга: «Дуушан лэ болохо хүн байнаш», - гээ һэн. Саашаа һургуули хэхэ гэжэ абатаяа хөөрэлдэдэгшье һаа, мэргэжэлээ шэлээдүйл байгааб. Нэгэтэ Дорнод аймаг руу Соёл урлалай дээдэ һургуулиин багшанар ошожо, шалгалта хээ. Тэндэ шалгуулаад, ород хэлэндээ муушаг байжа унашооб. Нэгэл хүниие абаха гэһэн байгаа. Манай бүлгэмэй дуушан Өнөрөө намтай хамта шалгалта баряад, орохо болоо һэн. Тэдэ багшанар намайе дуудажа оруулаад: «Зай, Амараа, шамайе абаха аргагүй байнабди», - гэхэдэнь, би: «Дуушан болохо ёһотойб, юундэб гэхэдэ, абамни – дуушан, би дуулаха дуратайб!» - гэжэ хэлээб. Тиихэдэ би һамга абаһан, хүбүүтэй болоһон байгааб. Үмсэдөө багахан бизнес хэдэг байһамди. «Тэрэ ажалаа хээд ябыш даа, дуушан болохо хэрэггүй», - гээ. «Үгы даа, би дуушан лэ болохоб!» - гээд лэ байхадамни: «Зай, зай, абаял даа», - гээд, Өнөрөө бидэ хоёрые хоюулыемнай абаха болоо һэн. Мүнөө тэдэ багшанартай уулзахадамни, намайгаа хараад хүхидэг, сэдьхэл дүүрэн байдаг.   

- «Нюанс» бүлгэм байгуулһан сагһаатнай хойшо 25 жэл үнгэрбэ. Эды хугасаа соо холо ойгуур яһала ябаа, олон тоото тоглолтонуудые эмхидхээ гээшэ аабзат даа. Тэдээн тухайгаа хөөрыт.

- Тиимэ-э. Саг ехэ түргэн ябана. Хамталиг болон нэгэдэжэ, Монголдо эгээ түрүүлэн, «поп-опера» урасхалаар уран бүтээл хэжэ эхилһээрнай, 25 жэл үнгэршэбэл даа. Түрүүшынгээ тоглолто хэһэнээ дурсахада, үсэгэлдэр лэ болоһон шэнгеэр үзэгдэнэ. 2004 оной хабар «Голомт хурайлсан тэнгэрлэг аялгуу» гэжэ нэрэтэй наада табяа һэмди. Удаань 2007 оной мүн лэ март һарада тоглолто хээбди. Тэрэ гэһээр жэл бүри хабарай һайхан сагта наада эмхидхэхэ заншалтай болоһомди. 2005 ондо Хальмаг Улас ошожо, Элиста хотодо тоглолто табихаһаа гадна, 14 аймагаар ябажа, аялга дуугаа дуулаа һэмди. 2007 ондо Франциин Нонси хотодо «Дэлхэйн дуу хоолой» гэһэн уласхоорондын ехэ нааданда амжалтатай хабаадаа бэлэйбди. Тэрэл жэлдээ Тайвань руу уригдажа, тоглолто хээбди. Юрэдөө, 25 жэлэй турша соо олон газараар ябагдаал даа. Ород, Хитад, Америкэ, Испани, Солонгос гээд, тоолохо болоо һаа, үшөөшье олон улас оронуудые нэрлэхээр.  Баhа энэ олон жэл соо өөрынгөө хэhэн дуу хүгжэмэй бүтээлээр концерт наада харуулааб. Үнгэрэгшэ дүрбэн hара соо «Хайрлая» гэжэ нэрэтэй концерт наадааб.  

Зураг дээрэ: "Хайрлая" гэһэн концертын үедэ

- Буряад дуун юугээрээ бусад монгол туургатанай дуунуудһаа илгардаг бэ?

- Би бага байхаhаа эхилээд, буряад арадай дуу ехэ дууладаг байhамби. Мүнөө буряад арадай дуунуудые шагнахадаа, сэдьхэлни ехэ хүдэлдэг. Буряад дуунай онсо шэнжэ хадаа дуунай аялга нугалаань ирагуу тансаг байдаг. Шагнаха бүри зэрэлгээтэhэн ехэ талада ябажа байһан шэнги hанагдадаг. Аба эжын hургаал, хүндэдхэл, хайра, бахархал, ёhо заншал гээд, олон юумые дуун соогоо багтаажа шададаг. Буряад хэлэнэй зөөлэниинь аялга дуунда ехэ зохимжотой байдаг.

- Буряадби гэжэ омогорхохо ямар зүйлнүүдые нэрлэхэбта?

- Хаанашье ябаа hаа, «буряад хүн гээшэб» гэжэ баярлажа, хүхижэ ябадагби. Юундэб гээ hаа, буряад-монгол угсаата арад энэ дэлхэйн олон газарта алдар солоо дуудуулжа ябана. Монгол гүрэн соо нэрэтэй түрэтэй болбосоролтой хүнүүдые харахада, олонхинь буряад гарбалтай, шуhатай байдаг. Тэрэ алдар суутай хүнүүднай хамагай эхинэй хэлэмэришэн, һургагша, хэлэ бэшэгэй мэргэжэлтэн, эмшэн, хүгжэмшэн, дуушан, багша гээд лэ, амжалта бүтээлэй эзэдынь олон байна. Тэрэл зоноороо би бахархаха дуратайб.

- Буряад хэлэнэй талаар хаана байһан буряадууд (Ородто, Монголдо, Хитадта) булюу байдалтай гэжэ бодонобта? Хаанань буряад хэлэеэ мэдэхэ эрхэ нүхэсэл үлүү байна бэ?

- Буряад хэлэ, ёhо заншалаа үлүү ехээр хамгаалжа алдангүй ябаа зониие би Шэнэхээн буряадууд гээшэ гү гэжэ hанадагби. Юундэб гээ hаа, эдэ зомнай ехэ холо таhаржа ошожо, Хитад гэдэг томо гүрэнэй олон хүн соо өөhэдынгөө уг гарбал, ёhо заншал, байдалаа алдангүйгөөр олон жэл соо тэмсэжэ ябана гэжэ бододогби. Мүнөө тэдэмнай бидэнhээ үлүү буряадаар дуугардаг. Монгол, Ород гүрэн соо байгаа буряад зомнай буряад хэлэеэ мэдэхэ зон хомор боложо байна гү даа. Залуушуулнай буряадаар дуугархадаа тулюуршаг болоо. Наhатай зон лэ hайнаар дуугарна. Харин энэ «Алтаргана» наадан бии болоhонhоо хойшо буряадууднай хэлэ юумэеэ hайнаар мэдүүлхэ ажалаа ехээр хэжэ байна. Буряад хэлэнэй курс, hургуули хэжэ байна. Мүнөө алишье гүрэндэ арадшалгын болоод байхада, хүн уг унгияа асуухаяа, ёhо заншалаа hэргээхэеэ айхаяа болёод байна гээшэ. Энэмнай тон һайшаалтай саг ерээд байна.

Зураг дээрэ: М. Амарсанаа

- «Алтарганада» хабаадагшадта юун гэжэ хандаха байнабта?

- Буряад ороной ниислэл Улаан-Үдэ хотодо боложо байһан «Алтаргана» наадандаа бүхы буряадууд баяртай зугаатай, жаргалтай hайханаар наадажа, буряад һайхан хубсаһаяа үмдэжэ, уг гарбалайнгаа тугуудые намилзуулан, гал гуламтаяа дэгжээжэ, тэнгэри бурхадтаа мүргэжэ, хүбүүд басагадаа уг гарбалаа мэдэдэгээр хүмүүжүүлжэ, буряад-монголшууд гээшэбди гэһэн сэдьхэлтэйгээр hайхан наадаарайгты гэжэ үреэе.