284
...Оршолон ехэ Замбиин хэмһээ үлүү элшэ хүсэ Агууехэ Талада эльгээхэдэнь, диилдэшэгүй арад – монголшууд мүндэлһэн гээд зүүн зүгэй нүүдэл арадуудые шэнжэлэгшэ Лев Гумилёв бэшэһэн байдаг. Иимэ элшыень онобшотойгоор халан абаһан, онсо эршэтэй зониие пассионарии гэжэ нэрлэһэн бэлэй.
Хоморой эдэ хүнүүдэй тоодо Ардан Лопсонович Ангархаев ороно гээ һаа, монгол үндэһэтэ сэхээтэн соо энэ һанамжые буруушааха хүн олдохогүй. Илангаяа «Тэнгэри Газарай тэнсүүри» гэһэн табан ботиһоо бүридэһэн, буряад уран зохёолдо урдань үзэгдөөгүй роман-мозаика бүтээһэнэйнь удаа Евразиин агууехэ түүхэшэн Лев Гумилёвой замаар Ардан Ангархаевай дабшаһыень арсамаар аал?
Түүхын иимэ мэдэрэл шуһа мяхан соонь байгаа, багаһаа ухаан сэдьхэлынь хүтэлөө ха юм. «Багадаа һургуулидаа ошожо ябахадаа, Мундарганууд тээшэ хараад лэ дугшагша һэм – мүнөө гайханаб: гүнзэгы саһан соо гараһан уйтан зүргөөрөө таамаг алхалан, оройдоо хажуушаа гарагшагүй һэм. Эгээл энэ үедөө Мундарганууднай, нээрээшье, алтан Мундарганууд гэжэ этигэгшэ бэлэйб».
(«Мундарганууд» гэһэн түүрээлгэһээ)
Таблангуудта һэн ха, урданай буусада
Табатайшье һэн гү, зургаатайшье һэн гү,
Таабайнгаа хажууда тажагархан хүбүүн
Түүрээжэл һуугаа зохёогоод үльгэр
Түбиин жамые ойлгохо гэһэндэл...
Таабайнь огто анжараагүй мэтэ
Табин табан мундаргануудай нэгэндэ
Табижа анхаралаа хэлэбэл даа:
«Үльгэр хэлэнгүй, үетэнтэеэ наада,
Үгы юумэнэй түлөө бү оролдо,
Мундаргын орьёл орой дээрэ
Мүнхын аршаан биил юм гээ,
Мүнхэ үльгэрынь тэрэл юм гээ» ...
Багын энэ домог хүбүүнэй сэдьхэлдэ гүнзэгы мүр сараа үлөөгөө. Мүнөө үндэр наһанай хэмдэ хүрөөдшье ябахадаа, таабайнгаа домогые ямар нэгэн хүсэлдэшэгүй һайхан, таабарита нюусаяа алдаагүй хүсэл мэтээр һанан, һарьдагай оройгоор һанаан бодолоороо хаа-яаниинь элин халин ниидэдэг ёһотой.
Агууехэ шэди алтан дэлхэй дээрэ байха ёһотой
Арюун һайхан сэдьхэл тэрээндэ шүтэхэнь болтогой,
Сэгээн хүхэ тэнгэри сэлихэ гэнтэ үбсүүгээ
Гэгээн ехэ бурхадай гэрэлтэ дүрэ үзүүлхээр!
Агууехэ шэди амин соо байха ёһотой!
(«Тэнгэриин үүдэн» гэһэн шүлэгһөө)
Бишыхандаа тэнгэридэ үүдэн бии юм, заримдаа тэрэ үүдэн нээгдэдэг юм, тэрэниие ехэл золтой хүн хаража болохо гэжэ эжыһээнь дуулаһан байгаа.
Үндэр байна, үргэн байна агууехэ Шэрээ –
Үлгэн дэлхэйн хуби заяан дээрэнь табяатай.
Хүн түрэһэн габьяа солынь шэрээн
Хүхээ ехэ уулын үбэртэ мүнхэдөө залаатай.
(«Чингис хаанай шэрээ» гэһэн шүлэгһөө)
Түнхэмни –
Хүдэр уула хадануудаар
Хүреэлэгдэһэн нютагни,
Тэрэ агуу удхын
Гансашье гэгээн дуһалые
Үнинэй тодожо хүлеэһэн
Үлзы хонхор аягадал
Үндын дээшээ һарбайһан
Үлгэн Дэлхэйн альган гүш?
(«Түнхэмни» гэһэн шүлэгһөө)
Галта морёор хажуугаарнь соёрон гаранаб шуудам...
Газарай хүйһэн мэтээр тобойһон Мон хаан уулам!
Гэнтэ ойндомни үнэн нэрэнь тодорходол гэнэ,
Гэрэлтэ шуһан гэнжэтэн шэнээр бүрилдэнэ...
(«Мартагдашаһан Мон уула» гэһэн шүлэгһөө)
Түрэл Түнхэнэйнгөө, Замби түбиин хүшэтэн шэдитэндэ һүгэдэн шүтэһөөр хүсэжэн болбосороо, хүгжөө бэлэй ухааниинь. Ардан Ангархаевта Лопсон Тапхаевай нүхэр ёһоной зорюулгаһаа:
...Эрхим бэрхээр һурадагыш,
Мүнгэн медаль абадагыш,
Эгээн гоё басагадые
Эмнис гээд лэ хүтэлдэгыш
Һэр-мэр гэлдээшэн
Һэмээхэн доогуур мэдэхэл даа...
Мундуу, шамдуу ябахадаш,
Мундарганууд харадаг бэзэ?
Даашагүй хүндэ шулуунуудыеш
Үргэлсэжэ үгэдэг бэзэ?
Уран һүхэтэй баабайһаань,
Уян сэдьхэлтэй эжыһээнь
Ухаа бэлиг – хуу абаад,
Уг изагуурай үндэһэ залгаад,
Багашуулдаа багшалха,
Балга аршаанаа аршалха...
Түби дэлхэй дээрээ
Түнхэн һайхан нютагайнгаа,
Түрэл буряад хэлэнэйнгээ
Түйбээгдэнгүй байхын түлөө
Чингисэйнгээ шэрээдэ мүргөөд,
Тугынь барилсаад ябаһан шэнги –
Тулалдажа ябаашаш эли.
Туйлажа гараашаш ехэ.
Таблангууд һууринһаа холо бэшэ Ангархайтанай бууса мүнөө болотороо бии, фермернүүд тэндэ ажалаа эрхилнэ. Ангархайтан зан абаряараа сэхэ, хүнүүдһээ дулдыданги бэшэ, бүхэ бата голтой зон байгаа. Эсэгынь аба – Аюуша таабай хамтын ажахы байгуулгын хаһада колхоздо яашье орожо үгөөгүй, буусадаал үлэһэн бэлэй. Абань Лопсон мүн лэ удаан саг соо колхоздо ороогүй байһанаа, Арданай түрэһэнэй удаа тиишээ нүүхэ баатай болоо. Үтэлһэн түрэлхид, гурбан үхибүүд гар дээрэнь байгаа ха юм. Ушар байдалһаа дулдыдахагүй, өөрынгөөл хүсэндэ нэн түрүүн этигэхэ гээшые эдир наһанһаа Ардан бүхөөр ойлгожо абаһан.
Ардан Ангархаев
Уран зохёолдо угаа дуратай байбашье, эрдэм мэдэсэ ехэтэй багшынгаа – Б.Д.Машкиновай нүлөөн доро тоо бодолготой холбоотой физико-математическа факультет шэлэһэн бэлэй. Дээдэ һургуулиин удаа физикын багшаар хүдэлөө. Иигээд нэгэл шэглэлээр хуби заяаниинь бүрилдэшэхэ байгаа гү, бү мэдэе, гэбэшье нэгэ үедэ үбдөөд, туберкулёзно санаториин баян библиотекын уншагша болохо баатай болоо. Дэлхэйн классика, Буряад оронойнгоошье зохёолшодой, түүхэтэ, философиин номуудые үдэр һүнигүй хужарлан уншажа, уран зохёолой урасхал руу дура зүрхэниинь өөрөө шэглээд зорёо һэн ха. «Саяны» газетэдэ хүдэлхэдөөшье, аймагай Мүнхэ Саридагай нэрэмжэтэ литературна нэгэдэлэй хүдэлмэридэ хабаадахадаашье, Буряадай номой хэблэлдэ редакторай ажалда бэеэ туршахадаашье, мэргэжэлтэ зохёолшоной гуурһа барижа, удхатай номуудаа урлахадаашье, өөрыгөө, үнэн бэеэ бэдэрэлгын алхамуудые хэжэ, зүйтэйхэн зүргэеэ гаргажа ябаһаниинь ойлгосотой бэзэ.
Арадай һунгамал
СССР-эй Верховно Соведэй депутадаар һунгагдаһан ушарынь намтартань, зохёохы ажал ябуулгадань шиид нүлөөлһэн онсо шухала, оройн залаата ушар болоо бэлэй. 80-яад онуудай эсэсэй, 90-ээд онуудай эхинэй хубилган шэнэлэлгын хаһа. Захаамин, Зэдэ, Түнхэн болон Ахын ниитэ нэгэн тойрогоор дэбжүүлэгдэһэн кандидадууд сооһоо түрүүшын шатада нэгэнииньшье диилэнхи дуугаа абабагүй. Ардан Ангархаев кандидадуудай нэгэнэй этигэмжэтэ нюур байһан. Нютагай зон Арданда ерэжэ, нютагаа, округоо түлөөлхыень гуйба. Москва ошожо, Переделкинэдэ романаа бэшэхэ гэһэн хүсэлөө орхихо баатай болобо. Һунгалта шүүхэ гэһэн бата этигэл байгаагүй. Ушарынь хадаа Түнхэн Ахатайгаа 17 мянган, харин Захаамин – 24 мянга, Зэдэ – 22 мянган һунгагшадтай байгаа бшуу. Захааминай суута хонишон, Ленинэй болон Ажалай Улаан Тугай орденто Елена Ринчиновна Норбоева, Зэдын аймагай Борьёогой совхозой директор, экономикын эрдэмэй кандидат Михаил Александрович Спасов Ардан Ангархаевтай нэгэ округоор тэмсэлдэ ороһон юм.
- Хүн зонтой, илангаяа сэхээтэнтэй уулзахадаа, уран зохёолшо гээшэ арад зонойнгоо дунда хүндэтэй, тэдээндээ халуун эльгэтэй юм байна гэжэ ойлгоо, бодотоор мэдэрээ һэм. Халуун дэмжэлгыень мэдэрхэдээ, дали ургаһандал болооб. Бүхы буряад арадайнгаа, үндэһэн соёлойнгөө, хэлэ, заншалайнгаа түлөө тэмсээд үзэхэ юм байна гэжэ эрид шиидэбэб. Ямар бэ даа, һайн, бүтэмжэтэй юумэ хэхэ аргатайб, шадалтайб гээд саанаһаа хэлэжэ байһандал бэлэй. Парламентын заседанинуудта һуухадаа, агууехэ гүрэнэймнай досоо талаһаа бутаран һандаржа эхилһэниинь эли һэн. Прибалтийска республиканууд Союзһаа гаража захалаа, Кавказда үндэһэтэн хоорондын зүришэлдөөн эхилээ... Табан жэл эндэ һуухагүйл хабди даа гээд эхин түрүүшын үдэрнүүдһээ һанаһамни зүб, үндэһэтэй байгаа. Агууехэ ороной һүүлшын депутат байһамби. Олоной хуби заяае шиидхэдэг, политика ябуулдаг мэдээжэ хүнүүд тухай, үе саг тухай бодолнуудни удаань «Молнии и листья» гэһэн эссе-ном соомни ороһон юм, - гээд, Ардан Лопсонович дурсан хөөрэдэг.
Депутадай үүргэ дүүргэхэдээ, Улаан-Үдэ, БАМ-ые хүгжөөлгын талаар олон шухала асуудалнуудые шиидхэһэн. Республикын МВД-гэй, томо заводууд – ЛВРЗ, авиазавод гэхэ мэтын хэрэгүүдтэ хам оролсон туһалаа. Зүүн Сибирьтэ болон Алас Дурна зүгтэ харгы барилгада мүнгэ һомололгые хэдэ дахин дээшэлүүлгые туйлаһан юм. Аха, Хүлтүүг-Моондо гэһэн харгы барилга туһаламжаарнь түгэсхэгдөө. Зэдэ, Захааминда үүлтэртэ мал үсхэбэрилгын, элүүрые, социальна хамгаалгын, соёл болбосоролой асуудалнуудта анхараа. Гэбэшье депутат Ангархаевай онсо гол туйлалтань хадаа Түнхэнэй Национальна парк байгуулга мүн болоно.
Буряад хэблэлнүүдэй буурашагүй түб
Гансашье республика соогоо бэшэ, Росси дотороо, монгол үндэһэтэ зонойнгоо дунда нэрэтэй түрэтэй болоһон Буряадай арадай уран зохёолшо, олониитын ажал ябуулагша А.Л. Ангархаев 1996 ондо «Буряад үнэндэ» ахамад редактораар томилогдожо, хаан зангаар һуушаха, орьёлмо-бурьялма ажал эхилшэхэ юм гэжэ хэн хүлеэгээ бэлэй? Нэгэл мэдэхэдээ, коллективнай ажалша шоргоолжодой бута гү, али зүгынүүдэй зүнтэй үүр шэнги болошонхой, зохёохы абьяас һалбаржа, зоной субаса үглөөнһөө үдэшэ болотор таһаршагүй болошоод байһан юм. Институт һая дүүргээд ерэһэн 4-5 хүбүүдые зонхилхы тушаалнуудта томилходонь, түрүүшээр гайхалаа бараа бэлэйбди. Ябан-ошон эдэнэрнай үдэ һодоёо бэхижүүлһээр, засагай дээдын зургаануудта хүдэлхөөр дэбжүүлэгдээ һэн. Хүнэй хуби шадабариие гайхалтай мэргэнээр тухайлан таадаг байгаа юм, Ардан Лопсонович.
Уран зохёолшодтой, нүхэдтэйгөө
Мүнгэ зөөриин бага, хатуу сагта ерээд, зоноо үсөөлөөгүй, бүри олон болгоо. Нэн түрүүн Москва ошожо, Хэблэлэй болон Үндэһэтэнэй министерствэнүүдтэ хоёр проект хамгаалаад, тэрэ үеын мүнгөөр 650 миллион түхэриг оложо ерээ. Тэрээгээрээ редакцида компьютернуудые худалдан абаад, материально-техническэ бааза шэнэлэлгые эхилһэн юм. Хэблэлэй министерствэтэй харилсаамнай саг үргэлжын боложо, «Морин хуур», «Вершины» журналнуудта мүнгэ эльгээдэг болоо. Нэгэ удаа бишье Москва ошоходоо, тус министерствэдэ ороо һэм. Түрүүшээр намайе тоохо янзагүй байтараа, Буряад оронһоо, Ардан Лопсонович Ангархаевһаа гэхэдэм, хатуу мүльһэн хайлаһан мэтэ, энеэбхилэл-мэшэеэлтэй боложо, урда жэлэйнгээ хэлсээнэй болзор ульгамаар һунаажа, шэные баталжа ерээ бэлэйб. Ардан Лопсонович шэнги шог зугаагаар хөөрэлдөөгөө саанаһаа удхатайгаар шэмэглэдэг зон үсөөн гэжэ бодоо һэн хаб. Илангаяа ямаршье шатын, ямаршье зиндаагай дарганартай, жиирэй зонтойшье хэлэеэ ябууд, амарханаар ойлголсодогынь жэгтэйл юм даа.
Хубилалтануудые юунһээ эхилээ бэлэйбибди? Кабинедүүдээ сэбэрлэжэ, шаладаа линолеум дэбдихэ гэхэһээ эхилээд, ажалай һууринуудаа өөһэдын аргаар аятай һайхан болгоо һэмди. Һүни орой болотор хүдэлөөд, үглөөдэрынь нөөхил хэмдээ ажалдаа ерээд байхаш.
Хайшан гээд сониноо ондоо болгохоб, шэнэ ниитэ гаршаг, гол бодол элирхэйлһэн үгүүлэл амяарлан гаргаха, макет, вёрстко һайжаруулха гэхэһээ эхилээд, ябууд һуража захалаабди. Шэнэ хүтэлбэрилэгшэ гансал ажалаар зоноо дараад һуудаг бэшэ, хүгтэй зүйтэйгөөр урмашуулдаг, зонойнгоо хии мориие үргэжэ шададаг байгаа.
Жэшээлбэл, тэрэл 1996 ондо пенсиин наһанай 13 ветеранда Рос сиин үндэр хайра шагналнуудые, нэрэ зэргэнүүдые олгоһониинь дэмбэрэлтэйл бэлэй. Россиин Президент Б.Н.Ельцинэй захиргаанай шагналнуудай управлениие А. Ангархаевтай нэгэ зарлалда депутат ябаһан Н. Сивова хүтэлбэрилдэг байжа, энэ танилаараа иимэ олон шагнал гаргажа шадаһан нюусатай юм. Буряадай Президент Л.В. Потапов өөрөө редакцида ерэжэ, эдэ бүлэг зондо нэрэ зэргэнүүдыень гэршэлһэн үнэмшэлгэнүүдые барюулаа, орден, медальнуудые зүүлгээ бэлэй. Бүхы наһаяа «Буряад үнэндэ» зорюулһан ветерануудай шарайн омогорхол баяраар халин байһыень мартамаар аал?
- Буряад гүрэн түрые байгуулгада онсо хубитаяа оруулһан «Буряад үнэн» сониндо ерэхэдээ, Ардан Лопсонович холын хараа бодомжо урдаа табиһан байгаа. Ушарынь гэбэл, газетно-журнальна бүхэли комплекс байгуулһан габьяатай. Долоон хоногтоо нэгэ дахин «Буряад үнэн»-«Дүхэриг», «Бизнес-Олзо», «Спорт-Тамир» газетэнүүд гарадаг болоо һэн. Нэгэ үедэ «Алтан гадаһан», «Уран үгэ» хабсаргалта гарадаг болоод байгаа. Бүхы хэһэг 40 мянга холо гараа. 1990 ондо уран зохёолой болон ниитэ улас түрын «Морин хуур», «Вершины» сэдхүүлнүүд, хүүгэдэй «Одон» журнал буряад, ород, англи, эвенк хэлэнүүд дээрэ гаража эхилээ. Хэблэлэй таһагайхид жэлдээ буряад уран зохёолшодой, мүн публицис удхатай 60-70 номуудые хэблэдэг, өөһэдын мүнгэ олодог болоод байгаа. Удаань «Байгал», «Байкал» сэдхүүлнүүд «Буряад үнэн» Хэблэлэй байшанда дамжуулагдаа. Тэрэ үедэ Президент Л.В. Потапов, Арадай Хуралай Түрүүлэгшэ М.И. Семёнов коллективые дэмжэжэ, аргагүй ехэ туһаламжа үзүүлһэн. Республикын засагай мүнгөөр туһалаагүй һаа, иимэ юумэн бүтэмжэгүйнь эли һэм шуу, - гэжэ редакциин ветеран, Россиин Федерациин соелой габьяата хүдэлмэрилэгшэ Б-М.Ж. Жигжитов зүйтэй зүб һанамжаяа элирхэйлээ һэн.
Туйлалтануудшье удангүй элиржэ эхилээ. 2001 ондо «Бурятия» сонин Бүхэроссиин хэблэлэй фестивальда 1-дэхи шагналда, 2002 ондо «Буряад үнэн-Дүхэриг» сонин энэл фестивалиин Гран-при шагналда, «Россиин Үндэһэтэнэй эрхим сонин» гэһэн үндэр нэрэ зэргэдэ хүртөө. 2008 ондо «Буряад үнэн-Дүхэриг» Россиин Хэблэлэй алтан жасада оруулагдаа. Москва хотодо Россиин журналистнуудай оршом соо үндэр тайзанһаа энэ шагналаа абаа һэмди. Тэндэ бэе бэеэ амаршалхадаа, Орос гүрэнэй олохон журналистнууд уг изагууртаа азиат, монгол үндэһэтэйбди гэжэ бидэндээ хөөрэжэ баярлуулһан, хүхеэһэн юм. 2005 ондо Хэблэлэй байшан «Россиин экономикын лидер» гэһэн үндэр нэрэ зэргэдэ хүртөө.
А.Л. Ангархаевай буряад хэблэлэй нэрэ хүндэ дээшэлүүлһэн, дэлгэрүүлһэн хүдэлмэринь уласхоорондын хэмжээндэ үнэн бодотоор сэгнэгдээ бэлэй. Энээниие дурдахадаа, Лопсон Тапхаевай Ардан Ангархаевта нүхэр ёһоной иимэ зорюулга дурдалтай юм:
Адар томо толгойшни
Алтаар бүтэһэн юм гэлтэй,
«Аса» гэжэ һарбайншьегүйгөөр
Абажал ябаха хубитайш.
Альпа хадын алтые
Аба абаһаар хороонош,
Арад зонойнгоо хүндые
Нэмэ нэмэһээр нэмээнэш...
Ушарынь хадаа 2013 онһоо Хэблэлэй байшан болон тэрэнэй генеральна директор уласхоорондын 6 шагналда хүртэһэн байна. Тэрэ тоодо уласхоорондын INSAM гэһэн алтан медаль (Бизнесэй болон хүтэлбэриин дээдэ институт), «Золотой слиток» гэһэн шагнал (Швейцари), «За высокое качество в деловой практике» гэһэн алтан медаль (Швейцари) ороно.
А.Л. Ангархаевай үүсхэлээр «Буряадай түрүү хүнүүд» гэһэн үргэн хэмжээнэй, уран гоё, удхатай һайндэр үнгэргэгдэдэг болоһониинь, Росси гүрэн соошье, хилын саагууршье мэдээжэ суутай болоо юм. Ойн баярай энэ жэлдэ тус конкурс хоридохиёо үнгэргэгдэхэ. Угай залгаа үргэлжэлһөөр даа.
Буряадай түрүү хүнүүд
«Адар дэлхэй урбуулһан
Архимедэй хүшүүргэ»,
Арадаа зоноо дахуулһан
Арданай хүшэр үүргэ.
«Буряад үнэн» гуламтаяа
«Байшан» болоторнь обойлгоод,
Олон жэлдэ толгойлоод,
Одынь үргэжэ ябаналши»
(Лопсон Тапхаев).
Үнэхөөрөө, үнэн бодотоороо «Буряад үнэнөө» буряад хэблэлнүүдэй түб – гуламта болгоо һэн, түүхэдэ түрүүшынхиеэ иимэ бүридэл һэн гээд дабтан-баталан хэлэе.
Ород Уласай мэдээжэ уран зохёолшод Бронтой Бедюровтай, Владимир Берязевтай
Түүхэдэ - түрүүшынхиеэ
Буряадай арадай уран зохёолшо, СССР-эй болон Россиин Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн, СССР-эй Журналистнуудай холбооной гэшүүн, хэлэ бэшэгэй эрдэмэй кандидат, түүхын эрдэмэй доктор, РБ-гэй болон РФ-гэй соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ, Хани барисаанай орденоор шагнагдаһан, Буряадай Гүрэнэй шангай лауреат, Цырен Шагжинай нэрэмжэтэ, «Признание» гэһэн ниитын шангуудай лауреат, Ленинскэ комсомолой нэрэмжэтэ шангай лауреат, Монголой болон Росси-Беларусь холбооной журналистнуудай шангуудай лауреат, «Лучшие люди России» гэһэн ниитын дээдын шагналда хүртэһэн, эрдэмэй болон искусствын талаар Петровско академиин гэшүүн-корреспондент, Түнхэнэй аймагай Хүндэтэ эрхэтэн гээд тоолоо, үшөөшье нэрэ зэргэнүүдэйнь һубарил үргэлжэлүүлхээр ааб даа, халима...
Олониитын ажал ябуулгань үргэншье, хүндэтэйшье. Хэблэлэй байшангай генеральна директор-ахамад редактор, Буряадай Уран зохёолшодой холбооной түрүүлэгшэ, Россиин Уран зохёолшодой холбооной секретарь ябаха үедөө Буряадай Президентын дэргэдэхи гурбан соведэй, онсолбол, соёлой, экономикын тогтууритай хүгжэлтын болон үндэһэтэнэй талаар соведүүдэй гэшүүн, соёлой талаар уран һайханай соведэй болон гүрэнэй шангуудые олгохо талаар соведэй гэшүүн ябаа. РБ-гэй Конституционно Суглаанай гэшүүнээр һунгагдаһан юм.
А.Л. Ангархаевай ажал ябуулгада түрүүшынхиеэ гэһэн үгэ оло дахин хэрэглэмээр юм. «Буряад үнэнэй» удаа БГУ-да багшалхаар ороходонь, Лев Гумилёвой хэлэдэгээр, досоонь бүхөөр һууһан «пассионарий» гэһэн удхань яахаяа амар заяа үзүүлхэ бэлэй? Иигэжэ БГУ-да монгол үндэһэтэнэй шэнжэлхы түб эгээл түрүүшынхиеэ байгуулаа юм. Монголой эрдэмтэдтэй харилсаан бэхижээ, хамтын шэнэ үүсхэлнүүд мүндэлөө. Буряад уран зохёолой антологиин гурбан боти – поэзи, прозо, драматурги гээд гаргаха байгаа гээд түшэг болохо уран зохёолшо, редактор нүхэдтэйгөө - Ц.Ц. Дондогойтой, Ю.И. Будаевтай, Л.Д. Тапхаевтай, Н.Н. Ильинатай хөөрэлдэдэг байһан юм. Энэньшье бэелээ. «Буряад шүлэгэй далай», «Буряад уран зохёолой шэлэгдэмэл шэнхинээн», «Буряад зүжэгэй хэшэг» гэһэн гурбан боти номууд тагуудта жэрысэ табигдаа. «Буряад хэлэнэй этимологическа словарь» – хэмжээлэшэгүй ехэ, хэмнэшэгүй хүдэлмэри хэблэлдэ бэлдээ, удангүй толилогдоо.
Мүн лэ түүхэдэ түрүүшынхиеэ гээд лаблая.
Нюуса тарниин эзэн гү?
80 наһанайнгаа дабаан дээрэ уран зохёолшо, түүхэшэ эрдэмтэн А.Л. Ангархаев уран зохёолой болон түүхын-баримтата 80 ном бэшээ гээ һаа, үлүүдүүлжэ хэлэһэн үгэ бэшэ. Тэрэ тоодо «Мүнхэ ногоон хасуури» гэһэн роман, «Тэнгэри Газарай тэнсүүри» гэһэн 5 ботиһоо бүридэһэн роман-мозаика, 8 зүжэгыень («Аршаан дээрэ болоһон найр» гээшэнь Москвада зүбшэн хэлсэгдээд, Монголдо табигдаһан), поэтическэ олон номуудыень, эрдэм-шэнжэлхы удхатай согсолборинуудыень дурдамаар юм. Буряад Республикын 80 жэлэй ойтой дашарамдуулан, 2003 ондо республикын Правительствын болон Арадай Хуралай шиидхэбэреэр Тува, Хакаси, Алтайн, Красноярскын хизаар, Новосибирск хото Буряадай хизаар нютагаа шэнжэлэгшэдтэй, Новосибирскын зохёолшодтой эрдэмэй-соёлой экспедицеэр 1 һара ябажа, эрдэм-шэнжэлгын хүдэлмэридөө шэнэ материалнуудые олоһон бэлэй.
Сибириин можонуудаар аяншалга
Энэ экспедициин үедэ республикануудай правительствануудта, парламентнуудта, Россиин Эрдэмэй академиин Сибириин отделенидэ, газетэ болон журналнуудай редакцинуудта, хэблэлэй газарнуудта уулзалганууд болоһон юм. Дүнгынь гэхэдэ, удаань Улаан-Үдэдэ эрдэмэй-практическа конференци үнгэргэгдөө, бүхэли монографи гаргагдаа.
Һайн баримтануудай нэгэн гэхэдэ, тус экспедициин удха шанар тухай «Цивилизация непобеждённых, или как координировать творческие силы региона» гэһэн шэнжэлхы удхатай очеркнуудай һубарил сэдхүүлшэ Галина Дашеева бэшэжэ, Сибириин журналистнуудай дунда эмхидхэгдэһэн «Сибирь – территория надежд» гэһэн можо хоорондын зохёохы конкурсын лауреат болоһониинь дэмбэрэлтэй бэлэй.
- Минии хубидаа бүтээжэрхихэ гэжэ юун байхаб даа. Аха зоной зүбшэл заабаряар, дүүмэр зоной дэмжэлгээр, бултанайнь бэлиг хайраа элсүүлһээр бэелээ юм ааб даа, - гээд, Ардан Лопсонович дабтан-дабтан хэлэхэ дуратай юм.
Тиихэдээ С.Д. Ринчинов, П.Н. Нимаев, Б-М.Ж. Жигжитов, М-Ц.Д. Намжилов, Д.Ш. Хубитуев, Т.Н. Нимбуев, Н.Д. Бадмаринчинов, Н.Д. Намсараев, Д.Д. Эрдыниева, Т.В. Самбялова, Б.Д. Орбодоева, Б-М.Ж. Балданов, Б.Д. Балданов, Б.В. Гындынцыренов, Б.В. Балданов, В.Ц. Дашанимаев, Л.Л.Гергенов, Д.Н. Болотов болон бусад олоной нэрэнүүдые сэдьхэлэй ульһатайгаар дурдан ябадаг заншалтай.
Нэгэтэ редакцида ерэһэн буурал толгойто үбгэжөөл намда нэгэ жэгтэй асуудал табиба гээшэ:
- Энэ Ангархаев гээшэ нюуса тарниин эзэн гү даа? Хайшан гээд бүхы юумэниинь һалхяар туугдаһандал һайн бүтэнэ гээшэб?
- Өөрһөөнь лэ асууха болоо бэзэт даа, - гээд, гайхашаа баран харюусаа бэлэйб.
Үнэн дээрээ, хадын хүбүүн хадаа хада-бурхадтаа шүтэжэл ябаа юм ааб даа. Аха, Түнхэниие аригуун бодисада ухаагаараа арюудхан гэгээрүүлһэн Агван Доржиев тухай нилээн зузаан ном Новосибирск хотодо хэблүүлжэ гаргуулаа бэлэй. «Буряад үнэнэй» 85 жэлэй ойдо «Буряад арадай буян һэшхэл» гэһэн 2 боти согсолбори хүтэлэн хэблүүлээ һэн.
«Буряад үнэн» Хэблэлэй байшан, бүхы хэблэлнүүдынь – Буряад Уласай арадай буян һэшхэлэй, нэрэ хүндын, буряад литературна хэлэнэй, үндэһэн оюун бэлигэй бодото гуламтань мүн. Буряад арадай элитэ уран зохёолшод, поэдүүд зохёохы замаа энэл сониной хуудаһануудта эхилһэн байдаг. «Буряад үнэн» хадаа ХХ болон ХХI зуун жэлнүүдтэ боложо байһан бүхы политическэ, социально-экономическа, соёл болбосоролой ёһото толи гэршэнь мүн», - гээд, оролто үгэ соогоо генеральна директор-ахамад редактор Ардан Ангархаев бэшэһэн байдаг.
Үнэн дээрээ, томо хэмжээнэй хүтэлбэрилэгшэ хадаа уласхоорон дын харилсаануудһаа гадна (Хитад, Татарстан, Яхад, Хальмаг, Монгол, Япон) республикын аймагуудтай илангаяа дүтын холбоо тогтоожо шадаһан. Тэрэ хүндэ сагта газетэеэ тарааха гэжэ һара һараар хүдөө гарадагнай, орооһо таряагаар, мяха шүлөөр андалдадагнай, сагай бэрхэшээлнүүдтэй үһэрин, саагуур-наагуур аяншалһамнай һайхан харилсаа һалбаруулжа, саглашагүй хэшэг-буян хуряаһамнай мартагдаха аал? УФПС урдаһаамнай өөһэдөө туһа дэмжэлгэеэ дурадхаад, тулгамнай болодог һэн ха.
...Нюуса тарниин хүсэнһөө юм гү, Лев Гумилёвой хэлэдэгээр, замбиин элшые залан бэедээ шэнгээдэг шэдиһээ юм гү, Ардан Ангархаев хүсэлэл оролдолгоёо арадтаал зорюулһаар юумэл даа, арадтаа. Амин хайрата аша туһаяа үзүүлэн, амар амгалан, энхэ элүүр ябахыетнай, түүхэдэ түрүүшынхиеэ гэһэн түүрэлгэнүүдээ, абарга шэнжэтэй агуу бүтээлнүүдээ һаадгүй үргэлжэлүүлхыетнай хүсэел даа,хүндэтэ Ардан Лопсонович!
