Буряадай ерээдүй ямар байхаб?

Үнгэрһэн долоон хоногто Улаан-Үдэ хотын ФСК-гай газаа олоор авто-унаанууд суглараа. Эндэ машинаяа табиха газаргүй боложо, дүтэ үйлсэнүүдээр түмэр хүлэгүүд орхигдоо. Ушар гэхэдэ, түрүүшын үдэртэ “Буряадта бүтээгдээ” гэһэн өөрын олзын хэрэг эрхилэгшэдэй хуралдаан эмхидхэгдэһэн байна. Мүн хоёрдохи үдэртэнь Буряад Уласай Засагай газарай тоосоото стратегическэ сесси үнгэргэгдөө. Эдэ хоёр үдэртэ Буряад Уласнай ерээдүйдэ яагаад хүгжэхэб гэжэ хөөрэлдөөн болоһон байна.

Буряад Уласнай һүүлэй табан жэлэй хугасаада ямар туйлалтануудтайб, бэрхэшээлнүүдтэй ушаржа, тэдэниие яагаад дабажа гарааб гэһэн дүнгүүд согсологдоо. Энэ хугасаада ехэ ажал хүдэлмэри хэгдээ, теэд урдамнай үшөөшье ехэ ажал хүлеэнэ гэһэн һанаа бодолые хоёр үдэрэй туршада ойлгохоор байгаа.

- Уласай бюджедэй мүнгэн зөөри жэл бүри дээшэлнэ. Ганса Москва хотоһоо мүнгэн бууна гэһэн олоной һанамжа буруу. Өөһэдымнай олоһон зөөри дээшэлжэ байһаниинь һайшаалтай. Бюджедэй ехэнхи гарза ниигэмэй һалбарида ошоно. Энэмнай элүүрые хамгаалга, эрдэм һуралсал, тамир болон бусад һалбаринуудта дамжуулагдана, - гэжэ Буряад Уласай Засагай газарай Түрүүлэгшын орлогшо Евгений Коркин тэмдэглэнэ.

Буряадай бюджедтэ эгээл ехээр мүнгэ оруулдаг үйлэдбэринүүд эли. Улаан-Үдын авиационно завод шэнэ вертолёт бүтээгээ, хаанашье иимэ бүтээл үшөө хэгдээгүй. ЛВРЗ онсо маягаар хүдэлжэ эхилээ. Орос гүрэн дотор ябадаг локомотивуудай олон хэрэгсэл урид Украинада бүтээгдэдэг байгаа. Харин мүнөө тэдэ зүйлнүүд Улаан-Үдэдэ хэгдэдэг болонхой. Улаан-Үдын прибор бүтээлгын нэгэдэл онсо захилаар хүдэлдэг байһанаа, мүнөө үедэ элүүрые хамгаалгада тон хэрэгтэй зүйлнүүдые үйлэдбэрилжэ захалаа. Мүн бусад һалбаринуудта туһатайгаар хүдэлхэ гэжэ түсэблэнэ. Түгнын шулуунай уурхай аша үрэтэйгөөр хүдэлнэ, тэндэ малтагдаһан нүүрһээр Европын хэдэн гүрэнүүдые нэгэ доро дулаасуулха аргатай.

Олзын хэрэг эрхилэгшэдтэ туһаламжа

Бага гү, али дунда зэргын өөрын олзын хэрэг эрхилэгшэд Буряадай хүгжэлтэдэ тон ехэ нүлөө үзүүлнэ гэжэ хэлэгдээ. Олон бэрхэшээлтэй тэдэ дайралдабашье, үрэ дүнтэйгөөр хүдэлнэ. Һүүлэй байдалаар Буряад Уласта 34 мянга гаран олзын хэрэг эрхилэгшэд тоологдоно.

Экономикын энэ һалбарида хүдэлдэг хоёр мянга гаран хүн “Буряадта бүтээгдэнэ” гэһэн хуралдаанда хабаадаһан байна. Форумой үедэ энэ һалбарида хүдэлдэг Орос гүрэнэй түрүү мэргэжэлтэд ерэжэ, өөрынгөө баян дүршэлөөр хубаалдажа, һуралсал үнгэргэһэн байна. Тэдэнэй тоодо суута боксёр - Константин Цзю. Хажуугаарнь бизнесменүүд бэе бэетэеэ уулзажа, өөһэдынгөө бүтээлнүүдые сугларагшадта дурадхаа, нягта харилсаа холбоотойгоор хүдэлхэеэ хэлсээ. Мүн Засагай газар баригшадта өөһэдынгөө һанамжа, дурадхалнуудые оруулаа.

- Бизнес хүгжөөхэ ажал хүнгэн хэрэг бэшэ. Буряаднай гоё, һайхан байгаалитайшье һаа, шэрүүн уларилтай, нютаг нугануудай дунда ехэ зайтай, түб дэлгүүрнүүдһээ холо байгаашье һаа, хүндэтэ олзын хэрэг эрхилэгшэднай амжалтатайгаар хүдэлнэ, арад зоноо тэжээнэ, - гэжэ Буряадай Толгойлогшо Алексей Цыденов сугларагшадта хандаа.

Олзын хэрэг эрхилэгшэд өөрын олзо олохын түлөө хүдэлнэ ха юм. Теэд тэдэ гүрэнэй талаһаа туһаламжагүй ажабайдалаа зохёожо шадахагүй гээд һанагдана. Налог таталгын талаар дэмжэлгэ үзүүлэгдэнэ, мүн элдэб түсэлнүүдые бэелүүлхэдэнь, тэдхэмжэ үгтэнэ.

Өөрөө олзын хэрэг эрхилхэ дуратайшуултай “Мой бизнес” гэһэн эмхи ажалаа ябуулжа байдаг. Тэдэнэй саарһа дансануудынь хүсэд бэлдэгдэжэ, түрүүшынгээ алхамуудые эндэһээ эхилдэг һайн заншалтай болонхой. Экономист, бухгалтерай, налог татабариин мэргэжэлтэдэй, юрист, психологой туһаламжа энэ эмхидэ үзүүлэгдэнэ. Саашадаа олониинь далижажа, ехэ ажахы, үйлэдбэринүүд болотороо ургана. Эгээл энэ үедэ Үйлэдбэриин парк өөрынгөө туһаламжа үзүүлнэ. Ажал хэрэгээ бүтээхэдэнь, тусхай һууринууд дурадхагдана. Мүнөө үедэ 26 эмхи зургаан Үйлэдбэриин паркын дэбисхэр дээрэ ажалаа ябуулна. Мүнөө жэлдэ креативна индустриин түб нээгдэхээр түсэблэгдэнэ. Энэ түб 51 шэглэлээр хүдэлдэг юм. Залуу халаан болон бусадшье дуратайшуул өөрын ажал хэрэгтэ хэрэгтэй туһаламжа, дэмжэлгэ эндэ олохо аргатай.

Юун хэгдэхэб?

Хэмжээ ябуулгануудай үедэ ямар ажал хэгдээб гэжэ Буряад Уласай Засагай газарай Түрүүлэгшын орлогшонор тоосоһон байна. Үшөө тиихэдэ түсэбүүдээрээ тэдэ хубаалдаа. Эгээл шухалыень тодорхойлоё.

“Бурятия” гэһэн уридшалан хүгжэлтын дэбисхэр дээрэ 24 резидент хүдэлнэ. 2035 он болотор энэ тоо эрид дээшэлжэ, 55 миллиард түхэригэй инвестици оруулагдахаар хараалагдана. “Шэдитэ Байгал” гэһэн федеральна курорт бодхоогдожо эхилэнхэй, мүн Түнхэнэй аймагай Аршаан һууринда амаралгын шэнэ газарнууд байгуулагдаха.

Сэлэнгын аймагай дэбисхэр дээрэ асари томо теплицэ бодхоогдожо, мүнөө жэлдэ ашаглалгада тушаагдахань. 9,9 миллиард түхэриг эндэ оруулагдаа, тэндэ 278 хүн ажалтай болохо. 2027 ондо түрүүшын ургаса абтахаар түсэблэгдэнэ. 9800 тонно үгэрсэ, 4600 тонно помидор ургуулха юм.

2026 ондо Озёрный ГОК бүхы хүсэндөө хүдэлжэ эхилхэнь гэһэн баяртай мэдээсэл абтанхай. Хэжэнгын аймагта Новокижингинск тосхон шадар бериллий олзоборилдог ашагта малтамалай уурхай үшөө совет үедэ хүдэлжэ байһан юм. Харин мүнөө тэрэ дахинаа һэргээгдэхэнь. Ошурково һууринһаа холо бэшэ апатит шулуу малталга эхиеэ абахань. Алексей Цыденовэй мэдээсэһээр, тэдэ бүхы гүрэнэй шалгалтануудые дабажа гараа, үйлэдбэри байгаалида һаад үзүүлхэгүй юм. Эдэ бүгэдэ үйлэдбэринүүд бюджедтэ нэмэлтэ мүнгэ оруулха.

Хойто зүгэй дэбисхэртэ ехэхэн анхарал хандуулагдана. Северомуйскын хоёрдохи тоннель, Мокскиин гидроузел баригдажа эхилхэнь. Нижнеангарск һууринай аэропортын талмай заһабарилагдаха юм. Северобайкальск хотын мастер-түсэб зохёогдожо, Буряадай БАМ-ай эгээл томо нютаг һуурин һайжаран хүгжэхэнь.

Һүүлэй байдалаар Буряадта үндэһэтэнэй 13 түсэл бэелүүлэгдэнэ, мүн 45 уласай түсэл ябуулагдана. Эдэнэй ашаар харгынууд заһабарилагдана, һургуули, сэсэрлигүүд бодхоогдоно.

2018 онһоо хойшо 41 дунда һургуули, 46 хүүгэдэй сэсэрлиг, 12 поликлиникэ, соёлой һалбариин 12 гуламта шэнээр баригдаа. 2030 он болотор барилганууд үргэлжэлхөөр хараалагдана. Түргэн туһаламжын больницын үбшэнтэниие хүлеэн абалгын таһаг, инфекционно больница баригдаха гээд мэдээсэгдээ.

Түсэбэй ёһоор 2030 он болотор 130 хүүгэдэй сэсэрлиг, 371 дунда һургуули заһабарилагдаха.

Улаан-Үдэ хотын түб һэльбэн заһабарилагдажа байна, оршон байдал һайжаруулагдана. Эндэ “Байгал” театрай, Үндэһэтэнэй музейн, “Байгал” гэһэн уласхоорондын һуралсалай кампус, томо һургуули, хүүгэдэй хоёр сэсэрлиг, шэнэ поликлиникэ хотын түбые шэмэглэхэ гээд һануулая. Мүн үндэр гэрнүүд бодхоогдоно. Тусхай мастер-түсэбэй ёһоор, 2-дохи ТЭЦ хүсэд ашаглалгада тушаагдаха. Түмэр харгы дээгүүр гараха 9 хүүргэ шэнээр баригдахаар түсэблэгдэнэ. Мүнөө жэлдэ Стеклозаводто болон Шэтын переезд гэһэн газарта барилга эхилхэ гээд хэлэгдээ.

Һүүлэй табан жэлдэ Улаан-Үдын транспорт шэнэлэгдэнэ. 263 автобус, 2 травмай абтаа һэн. Мүн 2028 он болотор үшөө 121 автобус худалдан абтагдахаар түсэб табигдана.

Уласаа һайжаруулан хүгжөөлгэдэ бүхы ажаһуугшад эдэбхитэйгээр нүлөөлнэ гэхэдэ, алдуу болохогүй. “Арадай бюджет” гэһэн түсэлдэ тэдэ хабаадажа, алин газар дэбисхэр гоё болгоогдохоб гэһэн шиидхэбэри абана. Иимэ түсэл бүхы аймагуудай холо ойрын нютаг һууринуудта хүрэнхэй.

Буряадаа хүгжөөлгэдэ хабаатай стратегическэ сесси эмхидхэгдээ. Табан жэлэй урда болоһон иимэ хэмжээ ябуулгада ФСК-да сугларһан арад зон хэдэн һалбаряар хубааржа, өөрынгөө дурадхалнуудые оруулаа һэн. Засагай газарай мэргэжэлтэдэй мэдүүлһээр, 65 процентнь хүсэд бүтээгдээ. 25 процент хэрэгүүд бэлдэгдэжэ байнхай.

Мүнөө жэл стратегическэ сесси ажабайдалай бүхы һалбаринуудай 17 шэглэлээр эмхидхэгдээ. Мартын 20-һоо апрелиин 10 болотор тусхай талмайнууд дээрэ хэлсэгдэжэ, таба-табан мэдүүлгэнүүд Буряад Уласай Засагай газарай урда дурадхагдаа. Толгойлогшо Алексей Цыденовэй хэлэһээр, бүхы дурадхалганууд хараада абтаха, ерэхэ 5-10 жэлэй хугасаагай хүгжэлтын программада оруулагдаха юм.