Чингисэй шулуу бусааһан солотой

Буряадай элитэ уран дархан, уран зурааша, Агын Буряадай тойрогой «Хүндэтэ нютаг шэнжэлэгшэ» гэһэн нэрэ зэргэтэй Цыренов Бальжинима Монломович бүхы дэлхэйгээр суурхаһан «Чингисэй шулууе» шэнээр бүтээжэ бодхообо. Тэрэ 1224-1225 онуудта, 800 гаран жэлэй саада тээ, Чингис хаанай Хасар дүүгэй хүбүүн Есүнхэй хаанай нэрыень мүнхэлжэ һиилэгдэһэн агууехэ хаанай һүлдэтэ түүхын хүшөө шулуун шэнэлэгдэн мүндэлэн, түрэл нютаг орондоо заларан бусаба.

Үзэсхэлэнтэ Хэрхэрын хото

XIII-XV зуун жэлдэ мүнөөнэй Түб Евразиин дэбисхэрнүүд дээ­рэ нэмжыһэн Монголой Алтан Ор­дон империин һалбарһан үе сагта болоһон ушар. Мүнөөнэй Үбэр Бай­галай хизаарай Приаргунскын ай­магай Үлирэнгэ голой эрьеын Хэр­хэрын хүнды гэһэн газарта XIII зуун жэлдэ Чингис хаанай Хасар нэрэ­тэй дүүгэйнь хүбүүн Есүнхэй хаанай үзэсхэлэнтэ һайхан ордон толоржо байһан түүхэтэй. Сэсэрлигүүдээр ба хэмэл нуурнуудаар хүреэлэгдэһэн хаанай шулуун ордон тэрэ үеын Монголой ниислэл Хара-Хотын хаанай байшанһаа дорогүй гоё һайхан байһан гэжэ археологууд элирүүлһэн.

Есүнхэй хаан алдарта абгын­гаа – Чингис хаанай - үшөө амиды мэндэ ябахада, нэрыень мүнхэлжэ һиилэһэн бэшэгтэй үлэ шулуу бүтээгээд, ордонойнгоо хажууда табиһан түүхэтэй.

Тэрэ боржон шулуугаар (гранит) бүтээгдэһэн «Чингисэй шулуун» дээ- рэ хуушан монголоор иимэ үгэнүүд һиилэгдэһэн: «Чингис хаанай сар­тагуул арадые дайгаар дараад буса­хадань, бүхы Монголой хэдэн үеын улад зон Буга-Чучигайда суглараа. Тэндэ Есүнхэй һурша номоор гурбан зуун гушан табан сажан зайда харба­ба».

Гүрэнэй Эрмитажай баялиг

Саашадаа 1802 ондо Есүнхэй хаа­най ордоной һандархада, «Чингисэй шулуун» Нэршүүгэй-Заводой хадын училищиин түүхын таһагта абааша­жа табигдаһан. Удаань 1829 ондо Хэр­хэрын үнэтэ шулуун алтанай ашаан­тай хамта Санкт-Петербург хото эль­гээгдэжэ, мүнөөшье хүрэтэр Гүрэнэй Эрмитажай Монголой уран урлалай таһагта сэгнэшэгүй экспонадуудай тоодо хадагалагдадаг.

Үнгэрэгшэ 2025 ондо Гүрэнэй Эрмитажһаа эльгээгдэһэн «Чин­гисэй шулуунай» хэмэл шулуугаар һажаажа бүтээһэн дүрсэнь Шэтын этно-археопаркын дэргэдэхи музей- чум соо табигдаһан ушартай. Тэрэ 2 м х 80 см хэмжээнэй дүрсые анханайнь түүхэтэ нютагта – Хэрхэрын хүндыдэ табиха тухай асуудал бодхоогдоһон байгаа.

«Хинган- Хэнтэйһээ» эхитэй

Тиигээд 2025 оной зуниинь уран дархан, хизаар ороноо шэнжэлэгшэ Бальжинима Цыреновэй туйлай ехэ оролдолго ябуулгануудай хүсөөр урданайнь боржон (гранит) шулуу­гаар бүтээгдэһэн Чингисэй шулуун түрэл Хэрхэрынгээ буланда бусаһан түүхэтэй.

- Би 2024 ондо уран зохёолшон Виктор Балдоржиевай «Хинган – Хэн­тэй» гэһэн экспедицидэ хабаадаһан байнаб, - гэжэ Бальжинима Монло­мович хөөрэнэ. Тэрэ хадаа «Мон­голой нюуса тобшо» соо зураглан харуулагдаһан газар нютагуудые са­суулан шэнжэлхэ гэһэн гол зорилго­той экспедици һэн. Харгы замдаа ур­дын домогто Хэрхэрын хотын һуури ошожо хараабди. Тэндэ Чингисэй шу­лууе һэргээн бодхоохо тухай бодол­нууд эгээл түрүүшынхиеэ толгойдом ороо бэлэй. Би тэрэ һанамжаараа Николай Именохоев, Алексей Тива­ненко, Олег Булутов гэһэн эрдэмтэ нүхэдтэеэ хубаалдахадамни, булта баяртайгаар дэмжээд, яагаад тэрэ түсэлыемни бэелүүлхэ тухай бодом­жолжо эхилээ һэн. Тиигээд ажал хэрэгүүд эршэмтэйгээр ябуулагдажа эхилһэн юм.

Би үбэлэй туршада дарханайн­гаа ажал амжалтатай һайнаар ябуу­лаад, шэнэ хэрэгэй бэелүүлгэдэ го­ритой ехэ мүнгэ олзолооб. Тиигээд 2025 оной июнь һарада наһанайнгаа нүхэр Мария ба буряад-монгол үүлтэрэй Барда нохойтоёо суг хам­та гурбуулан Краснокаменск хото хүрэжэ ерээ бэлэйбди.

Тэндэ Дмитрий Тюрюханов гэһэн нүхэрэйнгөө туһаламжаар «Роса­том» компаниин генеральна дирек­тор Киселёв Иван Александрович­та туһаламжа гуйжа хандаа бэлэйб. Тэрэ ехэ урма баяртайгаар намда бүхы талаар дэмжэлтэ туһаламжа үзүүлһэн юм.

Чингисэй шулууе шэнээр бүтээжэ бодхоохын тулада нэн түрүүн асари томо нэгэ бүхэли хэһэг гранит шулуун хэрэгтэй байгаа. Тэрэниие га­зар доро олоод, малтажа гаргахань бэлэн хэрэг бэшэ. Тусхай эрдэм мэ­дэсэтэй мэргэжэлтэд ба оньһото тех­никэ хэрэгтэй гэжэ эли.

Энэ орёо хэрэгые Краснока­менск хотын «Росатом» компаниин генеральна директор Иван Киселёв өөрөө эрхилжэ, хоёр орлогшотоёо хамта Берёзовая грива гэһэн газарта ошожо, гранит шулуу бэдэрээ.

Тэрэнэй тулада тусхай аппара- даар газар дээгүүр ябуулжа, хүрьһэн дорохи ашагта малтамалнуудай зу­заан нимгые, газарайнь суранзанай (магнитна) талмайн эршэ хүсые шэн­жэлдэг. Бата бүхэ гранит шулуун ап­парадай долгинуудые бүгэдэнһөө түргөөр ябуулжа гаргадаг. «Чингисэй шулуунда» эгээл бүхэ ба зузаан томо хэһэг шулуун бэдэрэгдээ бшуу!

Тиигэжэ ехэ шэнжэлэлгэ-бэдэ­рэлгын хүдэлмэриин ашаар одо­ошье юрэнхы захиралай нэгэдэхи орлогшо Чёрный Виталий Генна­дьевич гэгшэ түүхын домогто хүшөө шулуунда таарама зохид, бата бүхэ гранит шулуу олоһон габьяатай. Бальжинима Монломовичой онсо тэмдэглэһээр, Виталий Чёрный гэг­шын нэрэнь буряад-монгол арадай түүхэдэ мүнхэлэгдэхэ ёһотой!

Саашадаа «Росатом» компани буряад дарханда хүдэлмэриеэ ябу­улхыень тусхай цех үгэжэ, шулуу отолдог Константин Николаевич Мясников гэжэ нэрэтэй мэргэжэл­тэндэ ажал даалгаа. Тэрэнэй хүгшэн эжынь буряад яһанай байһан тула «гуран» гэһэн холимол шуһатай хүнүүдэй түлөөлэгшэ болодог гэжэ элирүүлэгдээ.

«Чингисэй шулуун» урданайн­гаа бодото янзын түхэлөөр ба хэмжүүрээр отологдожо мүлигдөөд, дээрэнь лазерна станогоор хуушан монгол бэшэгынь һиилэгдэһэн бай­на.

Гурба һарын туршада үдэр бүри таһалдангүй, эршэмтэй ехэ, на­рин шанарай ажал хүдэлмэринүүд бэелүүлэгдээ. Ажалай зэмсэгүүд, хэрэгсэлнүүд дуталдажа, бэрхэ- шээлнүүд ушараа. Тиигэбэшье һайн һанаатай хүнүүдэй, эрдэм бэлигтэй мэргэжэлтэдэй аша туһаар буряад- монголой түүхын домогто хүшөө шу­луун шэнэ үе сагта шэнээр мүндэлэн заларһан золтой заяатай!

Тэрэнэй бүтээлдэ хүнүүд ямар үндэһэ яһанай, шажанай г.м. талаар огто илгарангүй, зүрхэ сэдьхэлээрээ, һанал бодолоороо нэгэдэжэ, эбтэй эетэйгээр, харюусалга ехэтэйгээр оролдожо, орёо бэрхэтэй хамтын хэ­рэг бэелүүлһэн байна.

Этнопарк байгуулха хүсэлтэй

2025 оной сентябриин 7-до баяр ёһололой оршондо олон зоной ха­баатайгаар «Чингисэй шулуунай» һууридаа бусаһанай нээлгэн боло­жо, үльгэр домогто Хэрхэрын хүндые доһолгон баярлуулаа. Тэрээндэ Бальжинима Цыреновэй түрэл та­нилнуудынь, анда нүхэдынь олоо­роо эдэбхитэйгээр «хам» оролсожо, түүхэтэ ёһололые үндэр хэмжээндэ үнгэргэһэн байна.

Үбэр Байгалай хизаарай, Агын Бу­ряадай тойрогой һур харбаашад суг- ларжа, «Есүнхэйн шангай» түлөө хоо­рондоо мүрысэжэ, һайндэрэй сог за­лиие бадараагаа. Хэрхэрын хүндыдэ 800 гаран жэлэй саада тээ мэтэ ара­дай найр наадан нэрьежэ, дуу хата­рай зэдэлээндэ номо һаадагуудай ханхинаанууд, ниидэһэн годлинуу­дай эшхэрээнүүд урдын хаанай ор­донтой унтаһан хотын заяануудые һэргээгээ гү?

Шанга тулалдаануудай дүнгүү- дээр Аюр Бадмадоржиев түрүүлжэ, Есүнхэй хаанай бэлэгэй морин шан­да хүртэжэ суурхаһан юм.

Байгша оной зуниинь Бальжи­нима Монломович эхилһэн түсэлөө үргэлжэлүүлжэ, үргэн ехэ ажаябуул­гануудые бэелүүлнэ. Дарханайнгаа ажалаар олзолһон мүнгөөр Чин­гисэй шулуутай Хэрхэрын хүндыдэ дүтэхэнэ дача худалдажа абаад байрлаба. Мария нүхэртэеэ ба Барда нохойтоёо хамта шэнэ хэрэгэйнгээ һуури табижа, хүсэ шадал, эрмэлзэл дүүрэн хүдэлнэ.

Мүнөө табиһан гол зорилгонь – Чингисэй шулууе тойруулаад, ур­дын Хэрхэрын хотын һуурида эт­нопарк байгуулга. Есүнхэй хаанай сэсэрлигүүд соо толорһон ордоной хотын эхи һуури табигдахань гү?

Дуулан аялгатаһан годлитой

Бальжинима Монломович Цыре­нов Буряадай уг гарбалнуудай һүлдэ тэмдэгүүдтэй ташуурнуудые урлан дархалжа суурхадаг. Тэрээнһээ га­дуур тэрэ хүннүүдэй үеын номо һаадагай годлиин зэбэнүүдэй суг- луулбаритай. Ехэ орёо бүридэлтэй аад, түмэр жадын тухай шэгнүүртэй хүндэ годлинуудаар харбадаг байһан гэжэ мэдээжэ.

Нэгэ тиимэ годли дээрэ урлажа, Бальжинима Цыренов Чингис хаа­най үеын «дуулан аялгатаһан зэдэ- лээтэй годли» дархалжа бүтээһэн юм.

Зуун жэлэй зэдэлээтэй год­линууд, уг гарбалнуудай һүлдэтэ тэмдэгүүдтэй ташуурнууд, Буряа­дай түүхэ, соёл ба шажан мүргэл харуулһан уран һайхан зурагууд, үльгэр домогто «Чингисэй шулуун», Хэрхэрэ хотын этнопарк – тус уран дарханай сэдьхэлэй хүбшэргэйн аялганууд, дээдын оюун бэлигэйнь үзэсхэлэнгүүд.

Бальжинима Цыреновэй дурадхаһан гэрэл зурагууд