Гомбо Найданович, шадаат!

Сентябрь һарын эхин үдэрнүүдтэ Кыргызстан гүрэндэ Нүүдэлшэдэй бүхэдэлхэйн наадан үргэн дэлисэтэйгээр үнгэргэгдэбэ. Арадуудай наадануудай Олимпиада гэжэ алдаршаһан хэмжээ ябуулгын бүридэлдэ анха түрүүшынхиеэ буряад угсаатанай үндэһэн наадан оруулагдаба. Энэ хадаа һээр шаалган болоно.

13 жэлэй саана Түнхэнэй аймагай Хойтогол һууринда уласай түрүүшын мүрысөөн эмхидхэгдээ һэн. Элинсэг хулинсагуудаймнай наадажа байһан һээр шаалган иигэжэ хүгжөөгдэжэ эхилээ бэлэй. Үндэр Саяанай Алтан Мондарга (аха захатанай, эрдэмтэдэй мэдээсэлээр энэ зүб нэрэ гээшэ – авт.) хадын хормойдо эхиеэ табиһан фестивалиие энэл нэрээрнь нэрлэгдэнхэй. Мүнөө үедэ жэл бүри эмхидхэгдэнэ.

- Манай һээр шаалган Олимпиин наадануудай бүридэлдэ оруулагдаха. Бидэ бултаараа оролдолго гаргахабди, - гэжэ түрүүшын фестивалиин үедэ Гомбо Найданович Зурбаков хэлэжэ, бултаниие гайхуулаа бэлэй.

Хүгжэлтын шэнэ замда һээр шаалга гаргаһан Гомбо Зурбаков ехэ оролдолго гаргажа, багахан алхамуудые хэ хэһээр урагшаа дабшан, һанаһандаа хүрэбэ гээшэ.

- Олимпиин наадануудай бүридэлдэ оруулагдаһан тамирай зүйлнүүд хэзээб даа арад зоной хорёо соо зохёогдожо, томо болотороо хүгжэжэ, бүхы дэлхэйгээр тараһан түүхэтэй. Тиигэбэл юундэ манай буряад наадан энэ бүридэлдэ орохогүй юм, - гэжэ Гомбо Зурбаковой ходо хэлэһыень хүн бүхэн дуулаһан байха.

Түргөөр хүгжэжэ байһан буряад үндэһэн наадаар бүхэдэлхэйн нүүдэлшэдэй наадануудые бүридхэн зохёогшо Асхат Акибаев ехэтэ һонирхоо. Удаадахи хэдэн наадануудтаа Буряадай түлөөлэгшэдые уриһан байна. Иигэжэ һээр шаалгантай дэлхэйн олон гүрэнүүдэй түлөөлэгшэд танилсаа. Асхат Акибаев «Алтан Мондарга» фестиваль өөрын нюдөөр ерэжэ хараад, бүхэдэлхэйн наадануудай бүридэлдэ заал һаа оруулагдаха ёһотой гэжэ абаһаар лэ тэмдэглээ.

Кыргызстан гүрэндэ зургаадахияа болоһон үндэһэн арадуудай наадануудай Олимпиадын удаа: «Гомбо Найданович, һанаһандаа хүрөөт! Шадаат!» - гэжэ холо ойроһоо магтаалай үгэнүүд дуулдана.

- Буряад наадамнай ганса түрүүшынгээ алхам хэбэ. Урдамнай бүри харюусалгатай, тон ехэ ажал хүлеэнэ. Хүгжэлтын шэнэ уужам харгыда гаргажа шадаабди гээд һууха саг үгы, - гэжэ өөрөө Гомбо Зурбаков дуулгана.

Түүхэтэ мүрысөөн

Зургаадахияа эмхидхэгдэжэ байһан бүхэдэлхэйн нүүдэлшэдэй наадан Кыргызстан гүрэнэй ниислэлдэ эхиеэ абаад, ехэнхи мүрысөөнүүд Иссык-Куль нуурай эрьедэ оршодог Чолпон-Ата хотодо оршодог дэбисхэр дээрэ болоһон байна.

Мүнөө жэлэй нааданууд олон талаар рекорд табяа. Гурбан мянганһаа үлүү тамиршад суглараа. Анха түрүүшынхиеэ өөрынгөө түлөөлэгшэдые 133 гүрэн эльгээһэн байна. Тэдэ үндэһэн арадуудай  тамирай 42 зүйлөөр мүрысөө. “Тыйын энмей” гэһэн мориной наадан, кокпар, бүхэшүүлэй “стронгмен” гэһэн мүрысөөн, буряад угсаатанай һээр шаалган гэһэн зүйлнүүд анха түрүүшынхиеэ наадануудай бүридэлдэ оруулагдаа.

Кырчынай жайлоо соо (буряадаар – жалга) болоһон тамирай шэнэ зүйлнүүдээр хабаадаха дуратайшуул олон байшоо. Һээр шаалгаар мүрысөөндэ 7 гүрэнэй түлөөлэгшэд хабаадаһан байна. Энэнь ехэ һайшаалтай. Нааданай абаргын нэрэ зэргэдэ Монгол ороной һээршэд оролсобо гээд абаһаар лэ хэлэхэ хэрэгтэй.

- Өөһэдынгөө зүйлөөр түрүүлжэ шадаагүй гэжэ хэлсэхэ хэрэггүй. Ондоо гүрэнэй түлөөлэгшэд, илангаяа манай Монголой найзануудай илалта туйлаһандань баярламаар. Юуб гэхэдэ, хари гүрэнүүдэй тамиршад энээгээр һонирхожо, бидэшье баһа энэ нааданда шүүжэ шадаха байнабди гэжэ һанаад, мэдэрээд ябаха. Нүгөө нааданда бэлдэжэ, хабаадагшадай тоо нэмээхэ болоно, - гэжэ Гомбо Зурбаков һанамжаараа хубаалдана.

Һээр шаалгаар мүрысөөндэ Оросой суглуулагдамал командые Үбэр Байгалай хизаарай Дамба Лхамажапов, Буряад Уласай Амур Гончиков, Жалсып Манзаров, Алексей Очиров, Артур Цыбикжапов гэгшэд бүридхөө. Баир Валентинович Жамьянов һоригшоор томилогдоо.

Командна тоосоондо Оросой һээршэд шангай 2-дохи һуури эзэлжэ, мүнгэн медаляар шагнагдаа. Монголой суглуулагдамал команда түрүү һуури эзэлжэ, өөһэдынгөө нэрэнүүдые бүхэдэлхэйн нүүдэлшэдэй нааданай түүхэдэ алтан үзэгүүдээр бэшүүлбэ.

Хубиин тоосоондо Монголой тамиршан Оюундалай Тумэнхишиг чемпион боложо тодороо. Оросой Гомбо Зурбаков шангай 2-дохи һуури эзэлээ гэжэ Кыргызстан гүрэнэй тамирай түрүү мэдээсэлэй албанууд дуулгана. Казахстанай Хамза Шубаев хүрэл медаляар шагнагдаа. Түрүүшүүл 100, 80, 60 мянган кыргызстанай сом (Оросой түхэриг мүнгэтэй адли – авт.) абаа.

Абсолютна чемпионой нэрэ зэргэдэ хүртэхын түлөө мүрысөөн олон тоото харагшадые суглуулаа. Тэдэнэй тоодо Асхат Акибаев хүндэтэ айлшаар буугаа. Үндэр нэрэ зэргэдэ Монголой Хатандорж Гочоосурэн абсолютна абарга боложо тодороо. Һүүлшын шата болотор Үбэр Байгалай хизаарай Дамба Лхамажапов тэмсээ. Теэд 2-дохи һуури эзэлээ.

Мэргэшүүл, мори урилдаашад, барилдаашад...

Бүхэдэлхэйн нүүдэлшэдэй нааданай бүридэлдэ оруулагдаһан тамирай зүйлнүүд гурбан ехэ бүлэгтэ хубаарна гээд ойлгохоор. Гол һуури эндэ моридой хабаадалгатай зүйлнүүдэй болоһондонь гайхамаар бэшэ. Мүн 10 гаран үндэһэ яһатанай барилдаанай зүйлнүүдые онсолмоор. Өөрын онсо һуури харбаашадай дунда мүрысөөнүүд эзэлнэ.

Буряад Уласай мэдээжэ һур харбаашан Олег Цыбикжапов Орос гүрэнэй суглуулагдамал командын бүридэлдэ оруулагдаа. Тэрэ түүрэг болон кыргыз угсаатанай дүримөөр болоһон һур харбалгын мүрысөөндэ хабаадаа. Эдэ мүрысөөнүүдтэ 51 гүрэнэй 200 гаран харбаашад оролсоо. Иимэ дүримүүдээр харбажа туршаашьегүй һаа, Олег Цыбикжаповай эрхим 10 тамиршадай тоодо орожо шадаһаниинь һайшаалтай. Тэрэ хоёр дахин 9-дэхи һуурида гараа.

Солонгос Уласай дүримөөр харбалга аяар холын 145 метр зайда эмхидхэгдэдэг байна. Саха-Яхад Уласай тамиршан Клара Спиридонова чемпион боложо, бүхы Оросой командые баясуулаа.

20 гаран гүрэнүүдэй дүримүүдээр барилдаан нааданай программада оролсоно. Тэрэ тоодо яхад угсаатанай хапсагай барилдаан болоно. Никита Хабаров өөрын барилдаанай зүйлөөр түрүүлжэ гараба. Энэ тамиршантай буряадай барилдаанда дуратайшуул үнинэй танил юм. Тэрэ Сибирь болон Алас Дурна зүгэй сүлөөтэ барилдаанай мүрысөөнүүдтэ хабаадана, мүн Улаан-Үдэ ерэжэ, бүхэ барилдаанай тэмсээнүүдтэ бэеэ оло дахин туршаһан намтартай.

Бүхы барилдаанай зүйлнүүдээр шалгарһан тамиршад абсолютна чемпион болохын түлөө тэмсээнүүдтэ хабаадаа. Түрүүлһэн тамиршан “Нүүдэлшэдэй агууехэ барилдаашан” гэһэн нэрэ зэргэдэ хүртэхэ аргатай байгаа. Орос гүрэнэй Айдын Монгуш абарга болобо. Кыргыз курош барилдаагаар таба дахин дэлхэйн абарга Мирлан Уулу Бахтияр гэгшые тыва угтай тамиршан финалда унагаажа шадаа. 

Дүнгүүд

Бүхэдэлхэйн нүүдэлшэдэй наадануудай хаалгын баяр ёһололой үедэ эгээл эрхим гүрэнүүд нэрлэгдээ. Тамирай 42 зүйлөөр мүрысөөнэй удаа Кыргызстанай тамиршад 72 медаль абажа шадаа. Талмайн эзэд 30 дахин түрүү һуурида гараһан байна. Казахстанай тамиршад 64 медальда, тэрэ тоодо 29 алтан медальда хүртөө. Орос гүрэнэйхид 34 медаль абаһан байна. 8 алтан медальтай тэдэ гэртээ бусаба гээшэ.

Нүүдэлшэдэй нааданууд хоёр жэлэй нэгэ дахин болодог. Удаадахи хэмжээ ябуулгые Оросой Татарстан Улас угтан абаха гэһэн шиидхэбэри абтаа. 

Бабжа Дондокринчиновэй гэрэл зурагууд