Ниигэм 3 may 2023 600

Түүхэ домогто һайндэр

Майн 1-эй үдэр hара наранай элшээр ха¬лиhан хабарай hэбшээтэй, эршэмтэй хүн¬дэтэ ажалай hүлдэтэй, hүр жабхаланта жагсаалнуудай уряалаар зэдэлhэн, баян ургасын найдалай хэшэгээр даллаhан. Хабарай ба ажалай hайндэр бүхы дэлхэйгээр олоной хабаатай баяр ёhололто жагсаалнуудаар тэмдэглэгдэдэг. Дэлхэйн 142 гүрэнүүдтэ тэмдэглэгдэдэг ёhото үльгэр домогто hайндэр элдэб янзаар нэрлэгдэдэг заншалтай: Япондо – «Ажалда баярые хүргэлгын үдэр», Австралида – «Ажалай найман сагай үдэр», Хитадта ба Шри-Ланкада – «Ажалай үдэр»...

© фото: Анна Огородник

Майн 1-эй hайндэр хэдэн мянгаад жэлэй саада тээ үльгэр домогто Римэй империдэ мүндэлhэн түүхэ­тэй. Газар хүрьhэнэй үрэжэлэй ба баян ургасын Майя гэhэн бурха­най нэрээр нэрлэгдэhэн май hарын түрүүшын үдэртэ тус бурханиие та­хидаг заншалтай байhан. Тиигэжэ ургаса тарилгын үедэ Майя бурханда мүргэжэ, аршалалта гуйдаг hэн ха.

Харин Канадын ба Америкын ин­дейцүүд майн 1-дэ Зумбараанай үдэр тэмдэглэдэг урдын гуримаа жэншэд­гүй сахидаг.

Европын зарим гүрэнүүдтэ майн 1-дэ Инаг дуранай үдэр тэмдэглэгдэдэг. Урдын заншалаар, залуу хүбүүн дурлаhан басаганайнгаа гэрэй урда ямар нэгэн гоёхон модо таридаг. Хэрбэеэ басаган ба тэрэнэй гэртэхиниинь тэрэ хүбүүндэ дура­тайгаар хандадаг hаа, бэлэг барюул­даг гуримтай. Харин дурагүй боло­бол, ямаршье бэлэг үгтэхэгүй, харюу дуулдахагүй.

Германида үндэр жэгдэ басага­дуудта дуратай хүбүүнэйнгээ гэрэй хажууда модо тариха эрхэ үгтэдэг юм. Yшөө дунда зуунуудhаа эхилжэ, зүрхэтэй басагад хүрзэ hургааг хоё­рые абаад, гэрэйнь газаа газар мал­тажа, хүбүүндэ инаг дураяа дурадха­даг байhан. Ёhото дунда зуунуудай эмансипаци!

Саашадаа тус заншалынь Евро­пын гүрэнүүдээр таража дэлгэрээд, арадай hайндэрөөр тэмдэглэгдэдэг болоhон гэдэг.

Буһалгаанһаа эхитэй

1886 оной майн 1-дэ Америкын Чикаго хотын ажалшад хүдэлмэриин 15 часые 8 час болгохо эрилтэтэй буhалгаа эмхидхэhэн түүхэтэй. Эсэр- гүүсэгшэдые даралгын тэмсэлэй үедэ зургаан хүн наhа бараhан гэдэг.

Саашадаа 1889 ондо Париж хо­тын Интернационал II конгресс жэл бүхэндэ майн 1-эй үдэр Чикаго хо­тодо буhалгаанай үедэ алуулhан хүнүүдэй Дурасхаалта үдэр болгохо тухай дурадхал оруулhан. Тиихэдээ тус үдэр Бүхэдэлхэйн ажалшан ара­дай хамтаран нэгэдэлгын үдэр гээд соносхогдожо, олоной хабаатай жаг­саалаар тэмдэглэгдэхэ тухай дурад­хагдаhан гэдэг.

Франциин конгрессэй шиид­хэбэри олоной дэмжэлтэдэ хүртэжэ, удаадахи 1890 оной майн 1-эй үдэр Америкын, Германиин, Франциин, Бельгиин, Даниин, Испаниин, Рос- сиин, Польшын болон үшөө нэгэ хэды гүрэнүүдэй ажалшан арадууд hайндэртэ жагсаалда гаража тэмдэ­глэhэн түүхэтэй.

Тэрэ үдэр Варшава хотодо 10 мян­ган зоной хабаатай ехэ буhалгаан бо­лоhон гэдэг. Тэдэнэр ажалай үдэрые богони болгожо, салингуудые нэмэ­хэ тухай эрилтэнүүдые табиhан бай­гаа. Олон арбаад фабрика, заводууд тогтожо, засаг түрэдэ ехэхэн гарза га­салан үзүүлэгдээ hэн ха.

Пётр хаан асарһан

Россида майн 1-эй үдэр Пётр I хаа- най үедэ «Хабарые угталгын үдэр» гээд тэмдэглэгдэжэ эхилээд, арадай эгээл дуратай hайндэрнүүдэй нэгэ­ниинь болоhон түүхэтэй. Илангаяа томо хотонуудай ажаhуугшад ду­ратайгаар тэмдэглэдэг байгаа: хүй­тэнэй саг үнгэржэ, байгаали нойрhоо hэрижэ, зунай сэнгэлиг саг дүтэлөө ха юм.

Энээн тушаа С.Жихарев гэжэ уран зохёолшон 1805 ондо иигэжэ бэ­шэhэн байна:

- Ямар олон зон сугларжа, сэнгэн жарганаб даа! Хаа-хаанагүй шаг шуу­яан, түрисэлдөөн, дуу хүгжэм зэдэл­нэ, хатар наадан болоно. Һайндэрэй талмайда табигдаhан Турциин ба Хитадай олон, баян майханууд соо үзэсхэлэнтэ hайхан дуу хүгжэмэй ор­кестрнүүд наадажа, айхабтар амта­тай гоё эдеэ хоолтой шэрээнүүд зог­соно.

1872 оной Москва хотын аяншал­гын замай ном соо: «Майн 1-эй hайн- дэртэ хэмжээндэ хотын бүхы шахуу ажаhуугшад сугларжа хабаададаг», - гэжэ бэшэгдэнхэй.

Тиигээд XIX зуунай эсэстэ хубис­халта хүдэлөөнүүдэй эхилхэдэ, ажал­шан арадай буhалгаата жагсаал­нуудые эмхидхэхэдэ, майн 1-эй үдэр эгээл тааруу байhан гэдэг. Саашадаа тус hайндэр политическэ шэнжэтэй боложо хубилhан.

Ородой урдын заншалаар, майн 1-дэ (хуушан литээр апрелиин 18- да) Огородой Кузьмагай үдэр гээд тэмдэглэгдэдэг байhан заншалтай. Тэрэнэй хэмжээндэ hайндэртэ баяр ёhололнууд үнгэргэгдэдэггүй, ха­рин огородой ургамалнуудые тари­даг гурим сахигдадаг hэн ха. Урда­хи hүнинь ород эхэнэрнүүд тариха үрэнүүдээ хүндэ харуулангүй нюу­саар худагай гү, али булагай уhан соо табижа дэбтээдэг hэн ха. Урид уhа руу мүнгэн хашарhа үргэжэ, эзэдhээнь баян ургаса үршөөхыень гуйдаг байгаа.

Интернационалай үдэр

1890 оной майн 1-дэ мүн лэ Рос­сида ажалшадай жагсаалта ёhолол­нууд түрүүшынхиеэ нюусаар үнгэр­гэгдэhэн.

1917 оной Октябриин хубисха­лай hүүлээр тус хабарай hайндэр СССР гүрэнэй гол hайндэрнүүдэй зэргэдэ тэмдэглэгдэдэг болоhон түүхэтэй. 1918–1972 онуудта майн 1-эй үдэр «Интернационалай үдэр» гээд нэрлэгдэдэг байhан. Саашадаа 1972–1990 онуудта «Уласхоорондын ажалшан арадай нэгэдэлэй hайн­дэр» гээд тэмдэглэгдэдэг байгаа. Тэрэнэй хэмжээндэ бүхы гүрэн до­торнай ажалшан арадай ба сэрэгэй hүр жабхаланта гоё жагсаалнууд, концерт-нааданууд үнгэргэгдэдэг, улад түмэн сэнгэн жаргадаг байhан заншалтай.

1990 ондо, СССР-эй hалажа уна­хаhаа халта урид, манай гүрэндэ hүүл­шынхиеэ зорюулагдаhан жагсаалта хүдэлөөнүүд үнгэргэгдэhэн бай­на. Москва хотын жагсаал гүрэнэй правительствын урдаhаа эсэргүүсэ­hэн шэнжэтэй байжа, Улаан талмайн Мавзолейн дэргэдэ зогсоhон тэрэ үеын гүрэнэй Толгойлогшо М.С.Гор­бачёв гаража ошохо баатай болоhон гэжэ мэдээжэ.

1992 ондо Майн 1-эй үдэр «Хаба­рай ба ажалай hайндэр» гээд нэр­лэгдэдэг болоhон.

Даздраперма

Майн 1-эй hайндэрэй «Да здрав­ствует Первое мая!» - гээд, ородоор үгүүлэгдэдэг гол уряалыень хаа-хаа- нагүй томо үзэгүүдээр бэшэгдэдэг ба жагсаалнуудай үедэ баярай ор­шондо зэдэлдэг байhан гэжэ мэ­дээжэ. Тэрэ ушараар зарим хүнүүд hая түрэн мүндэлhэн басагадтаа «Даздраперма» гэhэн нэрэ үгэдэг болоhон байгаа. Тэрэнь «Да здрав­ствует Первое мая!» гэhэн уряалые богони болгоhон үгэ юм. Yе сагайн­гаа эгээл моодно түрүү нэрэнүүдэй нэгэн байгаа хаш даа.

Тэрэ үедэ элдэб жэгтэй, hонин уд­хатай шэнэ нэрэнүүд бии болоhон гэжэ эли. Жэшээнь, ород хэлэн дээрэ тайлбаритайгаар үгэбэл, иимэ: Ар­виль - армия В.И.Ленина, Велиор – Великая Октябрьская револю­ция, Вилюр — Владимир Ильич лю­бит Родину, Виль — В. И. Ленин г.м. хүнэй нэрэнүүдэй үргэн ута список гайхуулдаг.

Майн 1 мандаха болтогой!

Майн 1-эй урдын домогто ба hа­яын үе сагай, байгаалиин ба засаг түрын олон талануудтай hайндэртэ бүхы хүнүүд дуратай. Энэ үдэр наhа­жаал зон социалис үеын үзэсхэлэнтэ гоё жагсаалнуудые дурсан hанажа гунигладаг, харин залуушуул үетэн нүхэдтэеэ хамта байгаалиин энгэртэ сэнгэн амарха арга боломжодо ба­ярладаг.

Һара наранай, сэсэгүүдэй, шу­буудай ба ажалшан арадай hайндэр мандаха болтогой!

Автор: Баярма БАТОРОВА

Фото: Анна Огородник